Serbia, kandidati që nuk ndëshkohet kurrë

Shqipëria u rreshtua, i përmbushi kushtet dhe i zgjati dorën Beogradit, dhe gjestin e pagoi në Prishtinë e në shtëpi. Serbia e refuzoi rreshtimin, prodhoi Banjskën, destabilizoi tre fqinjë dhe ngriti një kallëzim që zbulimin e viktimave të veta e quan dëm ndaj shtetit. Njëri kandidat përgjigjet për gjithçka. Tjetri s’ka dhënë kurrë llogari për asgjë.

Ardit Rada

Java e fundit e korrikut prodhoi katër dokumente zyrtare për një hendek në komunën e Zubin Potokut. Më 28 korrik, një urdhër i Gjykatës Themelore në Prishtinë, i nxjerrë me kërkesë të Prokurorisë Speciale të Kosovës, i çoi ekskavatorët në një luginë pranë Kalludrës së Vogël, dhe toka nisi t’i kthejë eshtrat e civilëve të vrarë në prill 1999. Në Tiranë, Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme doli me një deklaratë që e quante hendekun dëshmi që flet vetë, dhe e mbylli me një fjali: pa të vërtetën nuk mund të ketë pajtim të qëndrueshëm. Më 30 korrik, Ministria e Brendshme e Serbisë depozitoi dokumentin e tretë, një kallëzim penal në Kralevë. Dhe në Bruksel qëndron i katërti, me datën e po atij muaji: rekomandimi i Komisionit Evropian për hapjen e Klasterit 3 të negociatave të anëtarësimit të Serbisë, ku bilanci i përgjithshëm i procesit shpallet i siguruar.

Do ta themi gjetjen që në krye dhe pastaj do ta dokumentojmë, sepse ajo i mbijeton dokumentimit: në procesin e zgjerimit ashtu siç administrohet në të vërtetë, jo siç përshkruhet nëpër përvjetorë, ndëshkimi është shërbim që u rezervohet vetëm të bindurve. Shqipëria është e regjistruar në të. Serbia s’është regjistruar kurrë. Java e hendekut nuk i krijoi dy standardet. I fotografoi krah për krah, në dritën më të pamohueshme të rajonit.

Së pari regjistri i hendekut, sepse gjithçka tjetër qëndron mbi të. Më 19 prill 1999, pranë Kalludrës së Vogël, njëzet e tre civilë shqiptarë, që iknin në këmbë drejt Malit të Zi, u ndaluan, u grabitën dhe u pushkatuan. Ky rrëfim nuk është gojëdhënë; është deklaratë e dhënë hetuesve të UNMIK-ut në vitin 2003 nga një serb i një fshati fqinj, me emrin e vet, me hollësi, dhe ajo shënon se ç’bëri policia serbe kur mbërriti dhe gjeti njëzet e tre trupa. Nuk arrestoi njeri. Burrave që kishte përpara u dha një urdhër: varrosini ata që vratë. Në njëzet e shtatë vjetët që atëherë, numri i procedurave që ndonjë organ i shtetit serb ka hapur për vrasjen është zero. Për fshehjen, zero. Për të treguarit, një, dhe ajo procedurë ka vetëm tri ditë jetë.

Burri nga Istogu, i arrestuar në Kralevë më 30 korrik, e gëzon të plotë prezumimin e pafajësisë; ajo që s’gëzon asnjë prezumim është teksti që publikoi për të Ministria e Brendshme e Serbisë, ku si dëm i shkaktuar nga zbulimet që i vishen atij shënohet arrestimi i personave të kombësisë serbe nga institucionet në Kosovë. Ato arrestime janë, me përshkrimin e vetë Policisë së Kosovës, arrestime nën dyshimin e vrasjes së civilëve dhe të fshehjes së trupave të tyre. Një akuzë spiunazhi duhet të saktësojë një dëm ndaj shtetit, dhe kjo saktëson një hetim për krime lufte. Një shtet s’mund të ndjekë penalisht tradhtimin e një sekreti që s’e ka pasur kurrë. Më 30 korrik 2026, në një instrument ligjor të nënshkruar nga vetë policia e tij, agjencia e tij e inteligjencës dhe një prokurori publike, Serbia la të shkruar se vendi ku ndodhen viktimat e saj është pronë shtetërore dhe se gjetja e të vdekurve i bën dëm Serbisë.

Vëreni ligjin përbri, para se dikujt t’i shkojë dora te fjala trashëgimi. Sipas konventës që Serbia ratifikoi më 2011, zhdukja e detyruar vazhdon si krim për aq kohë sa fati dhe vendndodhja e viktimave mbeten të fshehura, dhe presidenti i Serbisë e ripërtëriu vetë angazhimin themelor, në Deklaratën për Personat e Zhdukur të majit 2023, të arritur me lehtësimin e BE-së. Fshehja e të vdekurve të vitit 1999 nuk është, pra, çështje e hapur dypalëshe apo një e kaluar e vështirë. Është sjellje e sotme e një shteti kandidat, me datën e të enjtes së kaluar, me njerëz në detyrë këtë tremujor, me një njeri në qeli si prodhimin e saj më të freskët.

Tani rregullorja, të cilën Brukseli e shkroi dhe i pëlqen ta recitojë. Korniza negociuese që shtetet anëtare miratuan për Serbinë më 2014 i nxori kapitujt e shtetit të së drejtës, 23 dhe 24, në ballë të procesit dhe i armatosi me një klauzolë korrigjuese: kur ata ngecin, përparimi kudo tjetër mund të ndalet. Po ajo kornizë ndërtoi një kapitull që s’ekziston për asnjë kandidat tjetër, Kapitullin 35, duke e bërë sjelljen e Serbisë ndaj Kosovës kusht që përshkon gjithë negociatën. Metodologjia e rishikuar e vitit 2020 i dha doktrinës parullën, themelet së pari, dhe raportet vjetore të vetë Komisionit i recitojnë prej një dekade mangësitë e Serbisë për krimet e luftës dhe personat e zhdukur, në po ata paragrafë të numërtuar, me po ato epitete. Instrumenti që i kthen të gjitha këto në pasojë është vlerësimi i bilancit. Në korrik 2026, Komisioni e bëri atë vlerësim mbi regjistrin e përshkruar më lart dhe ktheu gjetjen e vet: bilanci i siguruar, Klasteri 3 i rekomanduar.

Përballë asaj gjetjeje kemi të drejtë ta sjellim Shqipërinë si provë, jo si ankesë, por si rastin provues të vetë procesit, si demonstrimin e asaj që bën standardi kur zbatohet vërtet. Regjistri është i renditur zë për zë dhe publik. Rreshtimi me politikën e jashtme të Bashkimit: i plotë, çdo deklaratë, çdo vendim sanksionesh, përgjatë katër vjetësh lufte, me kosto të matshme për një ekonomi të vogël. Piketa e themeleve: e kaluar. Klasterët negociues: të hapur me një ritëm që vetë Komisioni e quan të paprecedentë. Dhe kushtëzimi nuk është ceremonial. Me këmbënguljen e Brukselit dhe të Uashingtonit, Shqipëria ngriti një prokurori speciale aq të pavarur, saqë këtë verë ngriti aktakuzë me tetë pika ndaj një zëvendëskryeministreje në detyrë, dhe qeveria zgjodhi ta përballonte goditjen brenda procesit, jo ta digjte institucionin që e dha. Komisionerja e Zgjerimit i kërkoi kryeministrit të Shqipërisë, me emër, shfuqizimin e ligjit të investimeve strategjike dhe të ndryshimeve të tij të vitit 2024, pra të dyshemesë ligjore nën projekte tashmë të nisura, me vlera që maten në miliarda, dhe mori angazhim, jo kundërvënie. A janë të mençura këto kërkesa një nga një, është debat që e bëjmë gjetkë, për thelbin, pa sentimente. Qëllimi i kësaj renditjeje është më i ngushtë: për Shqipërinë, standardi ka numër dosjeje, karrige kabineti dhe bilanc. Kushton gjëra që numërohen, dhe Shqipëria paguan dhe rri në tryezë.

Pastaj Shqipëria e kreu edhe atë zë të cilit qetësuesit e Beogradit nuk i vënë kurrë çmim, sepse fatura s’u vjen kurrë atyre. I zgjati dorën, dhe kjo dorë e zgjatur ka pas vetes një dekadë të tërë të dokumentuar. Më 2014, kryeministri i Shqipërisë udhëtoi në Beograd, kreu i parë i një qeverie shqiptare që e bënte këtë pas gjashtëdhjetë e tetë vjetësh, dhe i tha udhëheqësit të Serbisë në fytyrë, në tokë serbe, se pavarësia e Kosovës është realitet i pakthyeshëm. Këtë korrik u ul përballë kamerave të vetë televizionit të Beogradit dhe e tha sërish, në fjalorin e vetë Beogradit: shprehja Kosovë e Metohi nuk përshkruan më asgjë që ekziston. Midis atyre dy datave shtrihen nismat rajonale, samitet, partneriteti që ai vetë e quan të vështirë dhe, le të mendojë kush ç’të dojë për njeriun, një regjistër që s’u lëkund nën provokim: kur provokimin e këtij muaji e solli një ministër i Beogradit, ai nuk pranoi t’i bashkohej asaj që e quajti kor histerik. Ky është regjistri i matur që Bashkimi Evropian e lyp nëpër komunikatat e veta nga ky rajon. Një qeveri e bëri të vetin.

Fatura mbërrin në dy kryeqytete, dhe asnjëri s’është Brukseli. Në Prishtinë mbërrin si fërkim real, nga një qeveri që ka thënë me zë të lartë se Serbia s’ka ndryshuar dhe se dora e zgjatur përplaset me një grusht. Në Tiranë mbërrin si nofkë që e ka arkivin e vet. Etiketa vëllai i Vuçiçit qarkullon kundër kryeministrit të paktën që nga viti 2020, e prodhuar, siç u shpreh ai vetë, në fabrikat e fabrikimeve politike dhe e shpërndarë nëpër rrjete. Në dhjetor 2021 ajo u gradua nga rrjetet në rrugë: kreu i opozitës marshoi drejt kryeministrisë kundër vizitës së Vuçiçit në Tiranë, duke denoncuar një aleancë Beograd-Tiranë-Shkup të Vuçiçit dhe vasalëve të tij, gjetkë duke e ngritur farefisninë në vëlla siamez, dhe duke e paraqitur që atëherë çdo shtrëngim duarsh si shërbim ndaj hegjemonisë serbe. Akuza ripërtërihet me orar; kësti i këtij korriku erdhi brenda pak ditësh pas intervistës së Beogradit, dhe si provë e miqësisë u dorëzua pikërisht refuzimi për t’iu bashkuar korit.

Bëjeni tani llogarinë e vendit ku qëndron qeveria shqiptare, pikërisht sepse bën atë që kërkon Bashkimi. Në Prishtinë akuzohet për naivitet ndaj Beogradit. Në Tiranë akuzohet për vëllazëri me Beogradin. Në Beograd kryeministri i saj thotë, para kamerave, se Kosova është e pakthyeshme, më shumë nga sa arrijnë të thonë disa qeveri shtetesh anëtare në parlamentet e veta. Askush në Beograd s’paguan gjë për shtrëngimin e dorës së zgjatur; kostoja e shtrëngimit i faturohet e tëra dorës që e ofroi, në dy monedha, në dy kryeqytete. Këtë javë toka në Kalludrën e Vogël depozitoi parashtresën e vet në të dy proceset, dhe në asnjërin nuk ra në anën e Tiranës.

Hapeni, pra, dosjen e kandidatit tjetër dhe bëjeni auditimin si duhet, zë për zë, me të vetmen pyetje që bën një auditim. Serbia refuzoi, vit pas viti, të rreshtohej me sanksionet ndaj Rusisë. Kosto: asgjë, asnjë pikë referimi e lëvizur, asnjë klaster i pezulluar. Më 24 shtator 2023 në Banjskë, një formacion i armatosur dhe i blinduar kaloi në veriun e Kosovës dhe vrau një rreshter të Policisë së Kosovës, Afrim Bunjakun; njeriu që mori publikisht përgjegjësinë jeton që atëherë i lirë në Serbi. Kosto për Beogradin: asgjë. Masat që Bashkimi i mori vërtet në atë dosje, i mori ndaj Kosovës, më 2023, për mënyrën se si Kosova ushtroi autoritetin në veriun e vet, dhe kjo prodhon aritmetikën që duhet t’i japë fund çdo bisede për bilancin: viktima e Banjskës qëndroi më gjatë nën masat e BE-së sesa autori i Banjskës nën çfarëdo mase.

Një komplot puçi i gjykuar në Podgoricë i shtriu fijet drejt orbitës së Beogradit. Kosto: asgjë. Beogradi sponsorizon kuvendin që e shpall kombin serb një trup të vetëm përtej katër kufijve dhe e mban nën strehë projektin e shkëputjes në Republika Srpska. Kosto: asgjë. Financoi dhe mbajti në këmbë struktura paralele në Kosovë për dy dekada, dhe strukturat u klasifikuan si levë për t’u negociuar, jo si sjellje për t’u sanksionuar. Kosto: asgjë. Kreu i shtetit të tij drejtoi fushatën kundër rezolutës së OKB-së për gjenocidin e Srebrenicës; Kisha e tij dekoron gjyqtaren hetuese, gjetjen e së cilës për Reçakun e varrosën tribunalet; ministri i tij i mbrojtjes i quan operacion sigurie udhërrëfyesit e licencuar në një manastir; korpusit të tij të oficerëve gradat i jepen me fjalime për punët e papërfunduara. Katër zëra, një shënim i vetëm në kolonën e kostos: asgjë. Dhe tani zëri i dhjetë, jo më përfundim i nxjerrë nga njëzet e shtatë vjet sjellje, por qëndrim i depozituar i shtetit serb: fshehja e varreve masive, e mbrojtur me kallëzim penal. Dhjetë zëra. Kolona e kostos mbetet bosh dhjetë herë, dhe ajo kolonë ka një emër në çdo gjuhë të rajonit. Qetësimi është ai më i sjellshmi.

Tani ndiqni paranë, se Beogradi e ndjek; paraja është i vetmi tekst që ai e lexon pa përkthyes. Nën Instrumentin e Reformës dhe Rritjes për Ballkanin Perëndimor, zarfi i Serbisë është 1,58 miliard euro nga gjashtë gjithsej, për vitet 2024 deri 2027. Parafinancimi është paguar. Kësti i parë u miratua më 12 janar të këtij viti, kur vlerësimet e hapave reformues të verës së kaluar ende s’kishin dalë, dhe monitorimi i pavarur numëroi më pas vetëm gjashtë nga tridhjetë e katër hapa të fundvitit 2025 të zbatuar në të vërtetë. Dhe pikërisht këtu dosja e jep dokumentin që mëson më shumë, sepse këtë pranverë Brukseli i ngriu vërtet pagesat, shpejt dhe publikisht, për ligjet gjyqësore të janarit që Komisioni i Venecias i qortoi në prill, dhe i mbajti paratë derisa ligjet të ktheheshin mbrapsht.

Shikojeni mirë ç’provon ajo ngrirje. Mekanizmi ekziston. Këmbëza funksionon. Paraja ndalet brenda javësh, kur Brukseli do që të ndalet. Është ndalur saktësisht një herë, për ligje që dëmtonin makinerinë e shtetit të së drejtës të vetë Bashkimit, dhe kurrë, asnjëherë të vetme në këtë Instrument apo në dekadën e instrumenteve para tij, për Banjskën, për mosrreshtimin që raportet e vetë Komisionit e recitojnë çdo vit, apo për çfarëdo prej auditimit më lart, sepse matrica e kushtëzimit s’ka asnjë zë fare për llogaridhënien për krimet e luftës, për arkivat, për të zhdukurit, për Deklaratën që presidenti i Serbisë e nënshkroi dhe e shpërfill. Ajo mungesë nuk është lëshim që ndreqet në rishikimin e ardhshëm. Është vetë tarifari, dhe Beogradi e lexon saktë prej vitesh: paraja s’pyet për varret, prandaj varret janë falas. Bashkimi nuk po dështon ta ndëshkojë këtë sjellje. Po e paguan, me orar të rregullt, dhe kësti tjetër pret në procedurë krahas klasterit.

Për kalendarin do të jemi të saktë, sepse saktësia është vendi ku jeton kjo aktakuzë. Rekomandimi i Komisionit mund të jetë hartuar para kallëzimit të Kralevës; institucionet shkruajnë përpara ngjarjeve, dhe ne s’dënojmë njeri për parashikim. Por asgjë pas 30 korrikut nuk e gëzon atë mbrojtje. Kallëzimi është publik. Teksti i vetë Beogradit e emërton dëmin. Çdo ditë që rekomandimi rri ashtu siç është, i paprekur, pa qoftë edhe një fjali që të pranojë se gjetja e Komisionit për bilancin dhe gjetja e Serbisë për tradhtinë tashmë përshkruajnë të njëjtat fakte, e kthen vlerësimin në miratim. Mbrojtjet e zakonshme dëgjohen që tani, dhe secila shembet sapo prek dosjen. Angazhimi e lëviz Beogradin më larg se presioni? Dosja e Kalludrës është fryti i njëzet e shtatë vjetëve angazhim: zero procedura dhe një akuzë tradhtie. Klasteri është teknik, themelet udhëtojnë veçmas? Shtetet anëtare i salduan ata binarë bashkë më 2014, me shkrim, pikërisht që asnjë zyrtar të mos e shqiptonte kurrë atë fjali. Rajoni ka nevojë që Serbia të rrijë e ankoruar? Pyetini 1.607 familjet që ende presin se mbi çfarë mbështetet spiranca, dhe pyeteni këdo që ende mban një përgjigje, në cilëndo anë të vijës, se ç’mësoi nga pamjet e Kralevës për çmimin që ka sot të folurit. Ajo që Brukseli e arkivon nën emrin stabilitet është tarifa e mirëmbajtjes së pandëshkueshmërisë së Beogradit, e faturuar gjithë të tjerëve në rajon. Këtë javë fatura mbërriti në një hendek me njëzet e tre burra brenda.

Ka një fjalë për një sistem që i faturon të bindurit dhe i fal të rrezikshmit, dhe ajo fjalë nuk është meritë. Procesi u vë çmim kandidatëve të vet sipas kostos së zemërimit të tyre, dhe rajonit i ka dhënë mësimin e kundërt me atë për të cilin u themelua: se themelet janë taksë mbi qeverisshmërinë, që i rimbursohet e plotë kujtdo që kërcënon fqinjësinë. Çdo kryeqytet nga Podgorica në Shkup ka mësuar t’i lexojë të dyja pasqyrat e llogarisë.

Ajo që duhet të ndodhë tani është e shkurtër, dhe u takon shteteve anëtare, sepse rekomandimi s’është vendim. Këshilli duhet të refuzojë hapjen e Klasterit 3, dhe arsyeja zë vend në një fjali: një shtet që zbulimin e varreve masive e ndjek penalisht si spiunazh nuk ka bilanc për t’u certifikuar. Komisionit duhet t’i kërkohet me shkrim nëse një zhdukje e detyruar në vazhdim, e mbrojtur me ndjekje penale qysh të enjten, pajtohet me themelet e anëtarësimit, dhe të mos lëshohet pa një përgjigje që mund të citohet. Lehtësuesit e BE-së të Komisionit të Përbashkët për personat e zhdukur, mandatin e të cilit kallëzimi i Kralevës e goditi në provën e tij të parë operacionale, duhet t’ia vënë Beogradit përpara kundërthënien dhe ta botojnë përgjigjen që u kthehet. Dhe piketa në derën e çdo klasteri të ardhshëm, dhe të Instrumentit të Reformës dhe Rritjes, duhet të mbajë numër dosjeje, jo epitet: arkivat e ushtrisë, të kërkuara në qershor 2023, të dorëzuara; dosja e Kalludrës, e hapur; doktrina se të tregosh është tradhti, e hedhur poshtë në rastin e njeriut që sot ndodhet brenda saj. Një matricë kushtëzimi që i vë çmim procedurës gjyqësore, por jo varreve të fshehura, nuk është e paplotë, është e kalibruar, dhe duhet rikalibruar me shkrim para se të lëvizë euroja tjetër.

Shqipëria do të vazhdojë ta përmbushë standardin, sepse standardi është i drejtë, dhe ne s’do të donim ta shihnim të ulur as një milimetër për komoditetin e Tiranës. Pikërisht kjo e blen të drejtën e pyetjes mbyllëse, dhe ne e bëjmë me gramatikën e vetë ministrisë. Pa të vërtetën nuk mund të ketë pajtim të qëndrueshëm. Pa pasojë nuk ka standard fare, ka vetëm listë tarifash për të bindurit. Hendeku në Kalludrën e Vogël është i hapur. Kallëzimi në Kralevë është i hapur. Rekomandimi në Bruksel është i hapur, dhe kalendari i pagesave, i vetmi ndër oraret e rajonit, ecën pa vonesë. Familjet presin prej njëzet e shtatë vjetësh të mësojnë ku dergjen të vdekurit e tyre. Rajoni pret pothuajse po aq të mësojë nëse merita në këtë proces është masë apo eufemizëm, dhe në Bruksel do të ishte gabim të kujtonin se të dyja pritjet po numërohen ende veç e veç.