Çfarë tregojnë të dhënat kundër narrativës: çfarë na thotë realisht sistemi i prokurimeve në Shqipëri për Europën

Të dhënat mbi sistemin e prokurimit në Shqipëri tregojnë një histori ndryshe nga reputacioni i tij dhe e detyrojnë debatin europian të bëjë një pyetje më të saktë.

Bekim Besimi

Ekziston një pikë në çdo proces zgjerimi kur argumenti shkëputet nga prova dhe fillon të mbështetet te reputacioni. Shqipëria ka arritur në atë pikë. Vendi po gjykohet po aq nga kujtesa e asaj që institucionet e tij kanë qenë, sa edhe nga të dhënat e matshme për atë që është bërë. Ky tension nuk është më retorik. Është i bazuar në të dhëna. Dhe ndodhet drejtpërdrejt brenda informacionit që qeveritë europiane duhet të përdorin për vendimet e anëtarësimit.

Raporti më i fundit i indikatorëve për vitin 2025 nga Agjencia e Prokurimit Publik hyn pikërisht në këtë boshllëk. Formálisht, është një dokument i prodhuar nga vetë institucioni. Kjo ka rëndësi. Çdo institucion që përmbledh performancën e vet zgjedh çfarë të theksojë dhe çfarë të lërë të nënkuptuar. Por ta hedhësh poshtë raportin vetëm mbi këtë bazë do të thotë të humbasësh aty ku qëndron pesha reale e tij. Gjetjet kryesore nuk janë pretendime të brendshme. Janë matje të jashtme.

Tre korniza të pavarura vlerësimi analizuan sistemin e prokurimit në Shqipëri në vitin 2025. Ato nuk përdorin metodologji identike dhe nuk matin të njëjtat dimensione. Megjithatë, konvergojnë në të njëjtin drejtim.

SIGMA/OECD vlerëson arkitekturën institucionale: cilësinë e legjislacionit, funksionimin e institucioneve qendrore, efikasitetin e operacioneve, shkallën e profesionalizimit dhe forcën e sistemit të ankimit. Në këtë plan, Shqipëria renditet e para në Ballkanin Perëndimor me një mesatare prej 81 pikësh nga 100. Korniza PEFA e Bankës Botërore vlerëson performancën në praktikë — si funksionojnë sistemet në monitorim, metoda, transparencë dhe menaxhim të ankesave. Këtu, Shqipëria kalon nga B+ në A, me pikët maksimale në të katër dimensionet. OpenTender, nga ana tjetër, nuk është audit institucional, por një mjet i bazuar në të dhëna për integritetin, i projektuar për të identifikuar modele që lidhen me favorizimin dhe kufizimin e konkurrencës. Në këtë tregues, Shqipëria renditet mbi shumicën e vendeve anëtare të BE-së.

Këto nuk janë tre versione të të njëjtave të dhëna që përsërisin njëra-tjetrën. Janë tre lente të ndryshme mbi të njëjtin sistem. Njëra sheh rregullat, tjetra performancën, e treta rezultatet. Kur të treja lëvizin në të njëjtin drejtim, barra zhvendoset. Pyetja nuk është më nëse sistemi ka ndryshuar. Është nëse narrativa që përdoret për ta përshkruar ka ecur me të njëjtin ritëm.

Të dhënat e brendshme e përforcojnë këtë tablo. Zhvendosja më e rëndësishme është ajo që ka marrë pothuajse zero vëmendje në debatin politik. Pesha e procedurave të negociuara pa njoftim paraprak ka rënë nga rreth 30 për qind në vitin 2010 në 2.4 për qind në vitin 2025. Ky nuk është një numër teknik. Është një ndryshim strukturor. Për pjesën më të madhe të periudhës postkomuniste, procedurat e negociuara pa konkurrencë ishin kanali kryesor përmes të cilit operonte korrupsioni në prokurime. Dhënia e drejtpërdrejtë është më e lehtë kur konkurrenca mungon. Shqipërisë nuk i mungonin ligjet që i kufizonin këto procedura. I mungonte zbatimi në shkallë. Rënia e përdorimit të tyre reflekton një ndryshim jo në legjislacion, por në sjelljen e mijëra vendimeve të prokurimit përgjatë kohës.

Ajo që e bën këtë ndryshim të besueshëm është ajo që ndodhi paralelisht me të. Autoritetet kontraktuese nuk humbën thjesht një instrument. Ato adoptuan një tjetër. Marrëveshjet kuadër, që lejojnë prokurim të përsëritur mbi bazë përzgjedhjeje konkurruese paraprake, janë zgjeruar nga një instrument dytësor një dekadë më parë në një instrument qendror sot. Kjo është si duket reforma institucionale kur është reale: jo vetëm ndalim, por zëvendësim. Sistemi mbyll një kanal dhe hap një alternativë legjitime.

Treguesit e konkurrencës tregojnë të njëjtin drejtim. Numri mesatar i ofertave për procedurë është rritur në mënyrë të qëndrueshme, duke arritur në 3.7 në vitin 2025. Procedurat për punë publike afrohen me gjashtë ofertues mesatarisht. Kjo ka rëndësi, sepse infrastruktura është kategoria me rrezikun më të lartë për marrëveshje të fshehta në të gjithë rajonin. Mbajtja e koordinimit mes pesë apo gjashtë operatorëve të pavarur është shumë më e vështirë sesa në një fushë me dy apo tre. Këto shifra nuk eliminojnë korrupsionin. Ato përshkruajnë një mjedis ku organizimi sistematik i tij vështirësohet.

Kjo është pjesa e argumentit që shpesh anashkalohet nga ata që mbështeten te reputacioni. Është më e lehtë të thuash se asgjë nuk ka ndryshuar sesa të përballesh me indikatorë që tregojnë të kundërtën. Por këta indikatorë nuk janë abstraktë. Ata përshkruajnë kufizime. Më pak procedura të negociuara, më shumë ofertues dhe përdorim më i gjerë i instrumenteve konkurruese ngushtojnë hapësirën ku mund të veprojë korrupsioni.

Kjo nuk do të thotë se sistemi është i pastër. Do të thotë se forma e rrezikut po ndryshon.

Dobësia më e rëndësishme në të gjithë të dhënat është edhe më pak e diskutuara. Në transparencë, Shqipëria performon dukshëm më dobët sesa në integritet. Disponueshmëria dhe plotësia e informacionit për prokurimet mbeten pas përmirësimeve procedurale. Ky hendek nuk është kozmetik. Është strukturor. Treguesit e integritetit matin gjasat që rregullat po ndiqen. Transparenca përcakton nëse shkeljet, kur ndodhin, mund të zbulohen.

Një sistem mund të reduktojë manipulimin procedural të hapur dhe, njëkohësisht, të errësojë rezultatet përmes zbulimit të kufizuar, të dhënave të paplota apo dokumentacionit të vështirë për t’u aksesuar. Në mjedise më të zhvilluara të prokurimit, korrupsioni nuk zhduket. Ai zhvendoset. Kalon nga zgjedhja e procedurës te hartimi i specifikimeve, te kalibrimi i kritereve të vlerësimit dhe te struktura e zinxhirëve të nënkontraktimit. Asnjë nga këto nuk është plotësisht i dukshëm në indikatorët e paraqitur këtu. Kërkojnë një formë tjetër kontrolli, që kombinon të dhënat me hetimin në nivel rasti.

Këtu mungesa e lidhjes me ndjekjen penale bëhet kritike. Një sistem prokurimi që tregon përmirësim në integritet procedural duhet, me kalimin e kohës, të prodhojë një model të ndryshëm të zbatimit të ligjit. Ose shfaqen më pak abuzime sistemike, ose ato që shfaqen zbulohen dhe ndiqen më efektivisht. Pa këtë shtresë, tabloja mbetet e paplotë. Reforma në arkitekturë matet. Reforma në përgjegjësi kërkon prova veprimi.

Kjo është linja ku duhet të përqendrohet kritika. Jo nëse asgjë nuk ka ndryshuar, por nëse ndryshimet që maten shoqërohen me ndryshime në zbatim, aty ku matja është më e vështirë.

Argumenti kundërshtar, siç paraqitet zakonisht, nuk operon në këtë nivel. Ai mbështetet në vazhdimësi: Shqipëria ka pasur një problem korrupsioni në prokurime, prandaj vazhdon të ketë të njëjtin problem, me të njëjtën natyrë dhe shkallë. Ky është një argument i lehtë politikisht, por analitikisht i dobët. Ai e trajton kohën si të parëndësishme dhe reformën si kozmetike si parazgjedhje. Nuk lë asnjë mekanizëm përmes të cilit përmirësimi mund të njihet, edhe nëse ndodh.

Provat tashmë të disponueshme nuk e mbështesin këtë pozicion. Ato tregojnë një sistem që ka kaluar ndryshime të matshme, të qëndrueshme dhe të verifikuara nga jashtë në një nga fushat më të ekspozuara historikisht ndaj abuzimit. Ato tregojnë gjithashtu një sistem që ende nuk ka mbyllur ciklin mes integritetit procedural dhe transparencës së plotë, dhe që nuk ka demonstruar, përmes të dhënave publike të zbatimit, se format e reja të rrezikut po adresohen në mënyrë sistematike.

Ky është një përfundim më kërkues se secila prej narrativave të thjeshtuara që qarkullojnë sot. Ai refuzon pretendimin se asgjë nuk ka ndryshuar. Refuzon gjithashtu pretendimin se problemi është zgjidhur.

Për qeveritë europiane që vlerësojnë gatishmërinë e Shqipërisë, ky dallim ka rëndësi. Vendimet për zgjerimin nuk merren mbi reputacionin. Të paktën në parim, ato merren mbi prova. Dhe në këtë rast, të dhënat tregojnë një sistem që nuk është më ai i pesëmbëdhjetë viteve më parë dhe që ende nuk është ai që duhet të jetë.

Pyetja nuk është nëse Shqipëria ka një sistem prokurimi të përsosur. Asnjë vend i Bashkimit Europian nuk e ka. Pyetja është nëse drejtimi i ndryshimit është real, i qëndrueshëm dhe në përputhje me standardet që vetë Bashkimi i zbaton.

Në këtë pyetje, të dhënat japin një përgjigje më të pakëndshme sesa secila palë e debatit ka qenë e gatshme të pranojë.

LEXO RAPORTIN