Dy letra dhe një standard verifikimi: çështja që Brukseli duhet të sqarojë

Renada Bici

Më 7 maj 2026, një letër e nënshkruar nga David McAllister, në cilësinë e Kryetarit të Komisionit për Punët e Jashtme të Parlamentit Europian dhe Zëvendëspresidentit të Partisë Popullore Europiane, iu drejtua Marta Kos, Komisionere për Zgjerimin. Letra përcillte një raportim të dorëzuar më 30 prill nga Jorida Tabaku, deputete e Kuvendit të Shqipërisë dhe bashkëkryetare e Këshillit Kombëtar të Integrimit Europian. Ajo ngrinte dy pyetje formale për Komisionin lidhur me bashkëpunimin ndërmjet qeverisë shqiptare dhe opozitës parlamentare, si dhe lidhur me garancitë që Komisioni ofron për ushtrimin e funksioneve kontrolluese të opozitës.

Letra është një akt procedural. Ajo aktivizon mekanizmin institucional të mbikëqyrjes së zgjerimit të Bashkimit Europian mbi bazën e raportimit të një deputeteje shqiptare. Si pretendimet substanciale që ajo përcjell, ashtu edhe standardi procedural mbi të cilin ato janë transmetuar, kërkojnë tani shqyrtim përballë regjistrit institucional. Ky regjistër është i dyfishtë: evidenca procedurale e Kuvendit të Shqipërisë dhe pozicioni institucional kolektiv i artikuluar nga prania diplomatike e Bashkimit Europian në Shqipëri më 9 maj.

Evidenca procedurale e Kuvendit të Shqipërisë
Raportimi i Tabakut, siç përcillet nga McAllister, paraqet katër pretendime substanciale: se opozita, shoqëria civile dhe publiku përjashtohen nga rrjedhat kryesore të informacionit mbi integrimin europian; se projektligjet nuk ndahen me Kuvendin në mënyrë të plotë dhe në kohë; se Këshilli i Ministrave nuk po përmbush detyrimin kushtetues për të informuar Kuvendin mbi negociatat e anëtarësimit, fondet e BE-së dhe reformat e lidhura me integrimin; dhe se efekti kumulativ prodhon një proces integrimi të drejtuar nga ekzekutivi, të papajtueshëm me mbikëqyrjen kushtetuese.

Secili prej këtyre pretendimeve mund të testohet përballë evidencës procedurale. Kjo evidencë përbëhet nga aktiviteti i dokumentuar i Kuvendit gjatë legjislaturës, i disponueshëm përmes procesverbaleve plenare, vendimeve të Konferencës së Kryetarëve dhe regjistrit protokollar të Kuvendit.

Komisionet hetimore parlamentare
Neni 5 i Ligjit Nr. 8891/2002 “Për Organizimin dhe Funksionimin e Komisioneve Hetimore Parlamentare” përcakton kushtet materiale kumulative për ngritjen e një komisioni hetimor, përtej pragut formal prej një të katërtës së deputetëve. Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese i ka interpretuar këto kushte si kërkuese të një objekti të përcaktuar hetimi, treguesve të mjaftueshëm për shkelje ligjore nga autoritetet shtetërore dhe respektimit të parimit të ndarjes së pushteteve, përfshirë mosndërhyrjen në çështje nën shqyrtim gjyqësor.

Pesë kërkesa për komisione hetimore janë refuzuar gjatë legjislaturës. Bazat procedurale për secilin rast janë të dokumentuara.

Kërkesa e 13 tetorit 2025, lidhur me sjelljen e pretenduar të zyrtarëve shqiptarë në raport me ish-agjentin e FBI-së Charles McGonigal, u konsiderua e mbështetur mbi raportime mediatike dhe pretendime politike, jo mbi indicie të dokumentuara, si dhe mbi çështje të gjykuara nga një juridiksion i huaj, pra jashtë kompetencës së Kuvendit.

Kërkesa e 13 tetorit 2025, mbi përdorimin e pretenduar të administratës shtetërore në zgjedhjet e 11 majit 2025, u konsiderua se mbivendosej me mandatin e Komisionit të Posaçëm për Reformën Zgjedhore dhe se mbështetej në pretendime politike të pakonfirmuara nga institucionet kompetente, përfshirë vëzhguesit ndërkombëtarë.

Kërkesa e 28 tetorit 2025, mbi administrimin e fondeve IPARD II, u konsiderua se kishte të bënte me çështje nën hetim aktiv të OLAF-it, nën shqyrtim paralel nga organet gjyqësore shqiptare dhe të trajtuara përmes masave korrigjuese të koordinuara me Komisionin Europian. Ngritja e një hetimi parlamentar paralel u vlerësua si krijim i një mbivendosjeje procedurale me mekanizmin ndërkombëtar të auditimit.

Kërkesa e 1 prillit 2026, mbi investimet infrastrukturore të Autoritetit Rrugor Shqiptar, u konsiderua se nuk kishte një objekt të përcaktuar hetimi sipas parimit të proporcionalitetit të vendosur nga Gjykata Kushtetuese dhe se mbivendosej me çështje nën shqyrtim penal.

Kërkesa e 3 prillit 2026, mbi Agjencinë Kombëtare të Shoqërisë së Informacionit, u konsiderua se kishte të bënte me çështje nën hetim aktiv nga organet gjyqësore dhe se nuk kishte një objekt hetimi të kufizuar në përputhje me ndalimin kushtetues të hetimeve të përgjithshme.

Këto janë refuzime procedurale të arsyetuara, të mbështetura në Ligjin Nr. 8891/2002 dhe në jurisprudencën e Gjykatës Kushtetuese mbi kufijtë institucionalë të hetimit parlamentar. Një kundërshtim substancial ndaj tyre do të kërkonte përballje me arsyetimin specifik të secilit rast dhe demonstrim se ku dështon mbrojtja procedurale. Raportimi i Tabakut, në formën në të cilën është transmetuar, nuk e ndërmerr këtë përballje.

Interpelancat
Neni 80 i Kushtetutës dhe Neni 96 i Rregullores së Kuvendit e përcaktojnë interpelancën si instrument kontrolli parlamentar të drejtuar ndaj përgjegjësisë politike të Këshillit të Ministrave. Neni 89(3) i Rregullores autorizon Kryetaren e Kuvendit të refuzojë kërkesat që bien jashtë fushës kushtetuese të këtij instrumenti.

Evidenca tregon gjashtëmbëdhjetë interpelanca dhe seanca pyetjesh të pranuara dhe të zhvilluara gjatë periudhës, të drejtuara ndaj Kryeministrit, Zëvendëskryeministres dhe ministrave të Brendshëm, Arsimit, Drejtësisë, Financave, Shëndetësisë, Bujqësisë, Turizmit e të tjerë. Njëzet kërkesa të tjera janë në pritje ose të programuara. Shtatë kërkesa janë refuzuar sipas Nenit 89(3), secila mbi një bazë procedurale të deklaruar.

Refuzimi i kërkesës së 29 shtatorit 2025 ndaj Kryeministrit, mbi infiltrimin e pretenduar të krimit të organizuar në ekonomi përmes licencimeve publike, u mbështet në mungesën e një akti apo vendimi konkret të Këshillit të Ministrave brenda fushës së Nenit 80, pasi kërkesa mbështetej në investigim mediatik dhe jo në veprim ekzekutiv.

Refuzimi i kërkesës së 3 nëntorit 2025 ndaj Zëvendëskryeministres Belinda Balluku, mbi procedurat e prokurimit për tunelin e Llogarasë, u mbështet në ekzistencën e procedimeve penale aktive pranë SPAK-ut mbi të njëjtin prokurim dhe në parimin kushtetues të ndarjes së pushteteve që ndalon ndërhyrjen parlamentare në hetimin gjyqësor.

Refuzimi i kërkesës së 2 dhjetorit 2025 ndaj Kryeministrit, lidhur me hetimin Balluku, u mbështet në faktin se çështja ishte në shqyrtim pranë Gjykatës Kushtetuese, organi kompetent për vlerësimin përfundimtar.

Refuzimi i kërkesës së 16 dhjetorit 2025 ndaj Ministrit të Bujqësisë, mbi fondet IPARD, u mbështet në ekzistencën e procedimeve penale aktive mbi të njëjtën çështje.

Refuzimi i kërkesës së 19 janarit 2026 ndaj Kryeministrit, mbi hetimet e SPAK-ut ndaj AKSHI-t, u mbështet në të njëjtin parim kushtetues të mosndërhyrjes në procedime penale aktive.

Refuzimi i kërkesës së 18 marsit 2026 ndaj Kryeministrit, mbi pezullimin e licencës së Air Albania, u mbështet në faktin se çështja binte jashtë përgjegjësisë politike të Këshillit të Ministrave sipas Nenit 80, pasi kishte të bënte me situatën juridiko-financiare të një entiteti tregtar.

Refuzimi i kërkesës së 3 prillit 2026 ndaj Kryeministrit, mbi vendimmarrjen e Këshillit Kombëtar të Territorit dhe Ujit, u mbështet në mungesën e një akti konkret të Këshillit të Ministrave brenda fushës së interpelancës, pasi kërkesa mbështetej në burime të jashtme.

Çdo refuzim citon bazën kushtetuese ose procedurale mbi të cilën mbështetet. Modeli është konsistent: aty ku interpelanca kishte të bënte me çështje nën shqyrtim gjyqësor aktiv, refuzimi invokonte ndarjen e pushteteve; aty ku kishte të bënte me çështje jashtë përgjegjësisë politike të Këshillit të Ministrave, refuzimi invokonte Nenin 89(3). Evidenca nuk tregon refuzim selektiv. Ajo tregon aplikimin e të njëjtit standard procedural ndaj kërkesave të shumta, me shtatë refuzime në një periudhë ku gjashtëmbëdhjetë kërkesa janë pranuar.

Mocionet për debat
Neni 98 i Rregullores kushtëzon zhvillimin e një mocioni debati me një subjekt të vetëm të përcaktuar dhe me shoqërimin e tij nga një projekt-rezolutë. Pesë kërkesa për mocione janë shqyrtuar gjatë periudhës. Dy janë pranuar dhe zhvilluar ose programuar. Tre janë refuzuar mbi baza që përfshijnë mungesën e një projekt-rezolute, përgjithësinë e objektit përtej kërkesës për subjekt të vetëm të Nenit 98, konsumimin e çështjes nga rezoluta të mëparshme parlamentare dhe mospërputhje procedurale ndërmjet bazës ligjore të cituar dhe veprimit të kërkuar. Një mocion tjetër u pranua, por nuk mundi të zhvillohej për shkak të ndërprerjes së seancës plenare.

Funksionimi i seancave plenare
Dokumenti i grupit parlamentar të Partisë Demokratike pretendon se nga 26 seanca plenare vetëm 10 kanë përfunduar normalisht. Regjistrat e Kuvendit tregojnë 29 seanca plenare gjatë periudhës në shqyrtim, prej të cilave 8 janë ndërprerë dhe kanë kaluar drejtpërdrejt në votim. Çdo ndërprerje dokumentohet me një shkak të deklaruar: bllokim fizik, përdorim materialesh piroteknike brenda sallës, dëmtim mikrofonash, përdorim të vazhdueshëm të gjuhës jashtë standardeve parlamentare dhe bllokim të foltores.

Interpretimi i Rregullores i përdorur nga dokumenti i grupit parlamentar, sipas të cilit Kryetarja e Kuvendit ishte e detyruar të pezullonte seancën në vend që të procedonte me votim në kushtet e çrregullimit, kërkon shqyrtim. Rregulli i cituar parashikon një situatë ku çrregullimi lind përtej kontrollit të aktorëve parlamentarë. Një interpretim sipas të cilit ky rregull mund të përdorej nga vetë grupi që prodhon çrregullimin, për të pezulluar seancën në momentin e zgjedhur prej tij, do të prodhonte një rezultat krejtësisht të kundërt me qëllimin e rregullit. Parimi standard interpretues i normave procedurale është që ato të lexohen në përputhje me qëllimin e tyre, jo në mënyrë që autorizon përdorimin instrumental për të bllokuar procedurat që synojnë të rregullojnë.

Statistikat e kohës së diskutimit për periudhën shtator 2025 – 31 mars 2026 janë 388 ndërhyrje me total 63 orë për grupin parlamentar socialist dhe 362 ndërhyrje me total 60 orë për grupin parlamentar demokrat. Diferenca mes kohës së shumicës dhe opozitës është rreth katër për qind.

Masat disiplinore
Regjistri disiplinor i Kuvendit tregon njëmbëdhjetë vendime për masa përjashtimi, që kanë prekur katërmbëdhjetë deputetë. Në tre raste, sanksioni i vendosur përputhej me sanksionin e kërkuar. Në katër raste, sanksioni i vendosur ishte më i ulët se ai i kërkuar. Në katër raste, sanksioni i kërkuar u refuzua. Deputetët me masa të përsëritura përfshijnë katër deputetë të Partisë Demokratike dhe një nga një formacion opozitar aleat. Bazat për sanksionet e vendosura janë të dokumentuara dhe përfshijnë ndërprerje të seancës gjatë paraqitjes së programit të Kryeministrit, ndërhyrje agresive dhe gjuhë fyese ndaj Kryetares së Kuvendit, deklarata denigruese ndaj ambasadorëve, përdorim gjuhe joparlamentare, përdorim materialesh piroteknike brenda sallës me pasoja ndaj gardës dhe pajisjeve, bllokim të foltores dhe gjuhë jashtë normave parlamentare.

Kërkesat për informacion
Regjistri protokollar i Kuvendit tregon 297 kërkesa për informacion të paraqitura nga deputetët gjatë legjislaturës, prej të cilave 169 nga deputetë të opozitës. Një deputet i vetëm përbën 56 prej këtyre kërkesave. Pretendimi i raportimit të Tabakut për 21 pyetje pa përgjigje, përballë volumit dhe shpërndarjes së dokumentuar të kërkesave, nuk demonstron mbi evidencën procedurale një pengesë strukturore në ushtrimin e kontrollit parlamentar.

Evidenca procedurale kumulative divergon ndjeshëm nga raportimi i Tabakut në elementet e tij qendrore. Ajo nuk tregon një Parlament ku opozita përjashtohet nga pjesëmarrja demokratike. Ajo tregon një Parlament ku opozita ka përdorur gjerësisht instrumentet e saj, ku kërkesa të caktuara janë pranuar mbi meritë dhe të tjera janë refuzuar mbi baza procedurale të deklaruara, ku koha e diskutimit është afër paritetit me shumicën dhe ku masat disiplinore janë aplikuar me dokumentim të njëtrajtshëm, përfshirë katër raste ku kërkesat e shumicës për sanksione ndaj deputetëve të opozitës janë refuzuar.

Standardi i verifikimit që i takon zyrës së Kryetarit të AFET
Kjo e çon analizën tek çështja e dytë e ngritur nga letra e McAllister: standardi procedural mbi të cilin ajo u transmetua.

Kryesia e Komisionit për Punët e Jashtme të Parlamentit Europian është një zyrë me peshë institucionale në arkitekturën e zgjerimit. Standardi procedural që qeveris komunikimet formale të saj me Komisionin nuk është i kodifikuar në një rregull të vetëm, por është implicit në vetë funksionin e zyrës. Një letër nga Kryetari i AFET drejtuar Komisioneres për Zgjerimin, që ngre pyetje formale mbi gjendjen e demokracisë në një vend kandidat në një fazë të ndjeshme të procesit të anëtarësimit, prezumohet të mbështetet mbi informacion të verifikuar. Funksioni i verifikimit është parakusht për peshën institucionale që mban zyra.

Letra e 7 majit nuk tregon në vetvete se është ndërmarrë ndonjë verifikim. Ajo përcjell në formë të përmbledhur raportimin e Tabakut. Nuk referon konsultim me Delegacionin e Bashkimit Europian në Shqipëri, që është instrumenti kryesor i Komisionit për monitorimin pikërisht të çështjeve të ngritura. Nuk referon konsultim me ambasadorët e vendeve anëtare të BE-së të akredituar në Shqipëri, vlerësimi kolektiv i të cilëve për mjedisin institucional në vend përbën pozicionin institucional të Bashkimit në terren. Nuk referon ndonjë testim të pavarur të pretendimeve faktike të Tabakut përballë evidencës procedurale të Kuvendit shqiptar, e cila është publikisht e disponueshme.

Kanali i transmetimit përmes Partisë Popullore Europiane ngre një pyetje tjetër procedurale. McAllister mban postin e Zëvendëspresidentit të PPE-së. Tabaku përfaqëson formacionin e lidhur me PPE-në në Shqipëri. Transmetimi i një ankese partiake përmes një kanali të familjes politike nuk përbën në vetvete shkelje procedurale, por aktivizon parimin se standardi institucional që qeveris komunikimet e Kryetarit të AFET me Komisionin duhet të aplikohet në mënyrë uniforme, pavarësisht afilimit partiak. Standardi i verifikimit nuk mund të jetë më i ulët për raportime të transmetuara përmes një familjeje politike sesa për raportime që do të transmetoheshin përmes një tjetër. Akti institucional, sapo kryhet, bëhet pjesë e regjistrit procedural të Komisionit dhe lexohet nga palë të treta pa referencë ndaj kontekstit partiak të origjinës së tij.

Pozicioni institucional i 9 majit
Pyetja procedurale e verifikimit, hipotetike në momentin e transmetimit të letrës më 7 maj, mori përmbajtje konkrete nga ngjarjet dy ditë më vonë.

Më 9 maj, në Ditën e Europës, Sali Berisha, Kryetar i Partisë Demokratike të Shqipërisë, hapi një transmetim live dhe deklaroi lidhur me Silvio Gonzaton, Ambasadorin e Bashkimit Europian në Shqipëri, se ai sillet sikur të ishte ambasador i Kryeministrit Edi Rama; se ka transmetuar në Bruksel “fabrikimet më të pavërteta” kundër opozitës shqiptare; dhe se është “bashkuar plotësisht” me Kryeministrin.

Përgjigjja institucionale e Bashkimit Europian u artikulua po atë ditë në dy nivele.

Korpusi diplomatik i vendeve anëtare të BE-së të akredituara në Shqipëri, përmes Dekanit të tij, Stavros Avgoustides, Ambasador i Republikës së Qipros, lëshoi një Deklaratë të Përbashkët të Ambasadorëve të BE-së në Shqipëri, duke shprehur besim të plotë tek Ambasadori i BE-së dhe ekipi i tij dhe duke riafirmuar besimin tek profesionalizmi, integriteti dhe shërbimi i tyre i përkushtuar. Deklarata u lëshua, sipas formulimit të transmetuar nga Dekani, “në dritën e kritikave të pajustifikuara dhe të papranueshme ndaj Bashkimit Europian dhe përfaqësuesve të tij”.

Një zëdhënës i institucioneve të Bashkimit Europian në Bruksel pasoi me deklaratën: “Deklarata të tilla janë të papranueshme. BE dënon fuqishëm sulmet personale të bëra në Ditën e Europës kundër Ambasadorit të Bashkimit Europian në Shqipëri. Ambasadori i BE-së ka vepruar në çdo kohë me profesionalizëm dhe integritet të plotë. Ne kemi besim të plotë tek ai dhe puna e tij.”

Këto deklarata përbëjnë pozicionin institucional të artikuluar zyrtarisht nga prania diplomatike e Bashkimit Europian në Shqipëri, të shprehur përmes Dekanit të trupit diplomatik të vendeve anëtare dhe të përforcuar nga institucionet në Bruksel. Ky pozicion e vlerëson Ambasadorin dhe Misionin si operues me profesionalizëm dhe integritet të plotë dhe trajton si të papranueshme sfidat ndaj këtij vlerësimi.

Mospërputhja procedurale
Pozicioni institucional i 9 majit ka implikime procedurale për letrën e McAllister të 7 majit.

Premisa e letrës së 7 majit, e nënkuptuar nga vetë akti i transmetimit të saj, është se raportimi institucional i Bashkimit Europian nga Tirana është ose i paplotë, ose i pamjaftueshëm dhe se kërkohet një korrigjim nga një deputete e vetme e opozitës shqiptare. Nëse raportimi ekzistues i Komisionit nga Misioni i tij në Shqipëri do të vlerësohej nga Kryetari i AFET si i mjaftueshëm, letra do të ishte e panevojshme, sepse Komisioni tashmë do të zotëronte informacionin e nevojshëm për të adresuar çështjet e ngritura. Vetë akti i transmetimit shpreh një gjykim se raportimi i Misionit kërkon plotësim nga një burim i jashtëm.

Pozicioni institucional i 9 majit, i artikuluar nga Misioni dhe nga i gjithë korpusi diplomatik i vendeve anëtare të akredituara në Shqipëri, shpreh gjykimin e kundërt: se Misioni operon me profesionalizëm dhe integritet të plotë dhe se leximi i tij institucional i vendit është autoritativ.

Këto dy pozicione nuk mund të bashkëjetojnë proceduralisht brenda së njëjtës zyrë të AFET pa një sqarim institucional. Ose leximi institucional i Misionit është i besueshëm, rast në të cilin letra e 7 majit kërkon shpjegim përse premisa e saj ishte e kundërta; ose leximi institucional i Misionit është i pabesueshëm, rast në të cilin Kryetari i AFET mban një pozicion në kundërshtim me vlerësimin kolektiv të pranisë diplomatike të Bashkimit Europian në Shqipëri dhe është proceduralisht i detyruar të artikulojë bazat mbi të cilat mban atë pozicion.

Kjo nuk është një pyetje politike. Është një pyetje procedurale. Integriteti institucional i zyrës së Kryetarit të AFET, në marrëdhëniet e saj me Komisioneren për Zgjerimin, me Misionin e Komisionit në vendet kandidate dhe me trupin diplomatik të vendeve anëtare të akredituara në ato vende, varet nga konsistenca e standardeve procedurale mbi të cilat lëshohen komunikimet e zyrës.

Çfarë pason proceduralisht
Dy hapa proceduralë pasojnë nga evidenca, ashtu siç qëndron sot.

I pari është përgjigjja e Komisioneres Kos. Sipas praktikës standarde institucionale që qeveris shkëmbimet ndërmjet Kryetarit të AFET dhe Komisioneres për Zgjerimin, kërkohet një përgjigje substanciale. Një përgjigje proceduralisht rigoroze do të testonte pretendimet faktike të përcjella në letrën e McAllister përballë evidencës institucionale të verifikuar, përfshirë evidencën procedurale të Kuvendit shqiptar të përmbledhur më sipër dhe raportimin institucional të Misionit të Komisionit në Tiranë. Ajo do të dallonte ndërmjet çështjeve të mosmarrëveshjes legjitime politike brenda kuadrit institucional shqiptar, të cilat mbeten në zhvillim, dhe pretendimeve për përjashtim strukturor nga pjesëmarrja demokratike, të cilat evidenca procedurale nuk i mbështet në formën në të cilën janë transmetuar.

I dyti është sqarimi procedural që i detyrohet zyra e Kryetarit të AFET. Letra e 7 majit ka ngritur, përmes vetë ekzistencës së saj dhe përmes ngjarjeve të 9 majit, një pyetje mbi standardet e verifikimit sipas të cilave zyra lëshon komunikime formale ndaj Komisionit. Përgjigjja proceduralisht e përshtatshme është që zyra të sqarojë çfarë verifikimi është ndërmarrë përpara transmetimit të 7 majit, çfarë konsultimi me Misionin e BE-së në Shqipëri i ka paraprirë letrës dhe si duhet të pajtohet pozicioni implicit në letër me pozicionin institucional të artikuluar nga Misioni dhe korpusi diplomatik i vendeve anëtare më 9 maj.

Të dy hapat proceduralë janë çështje rregullsie institucionale, jo rreshtimi politik. Integriteti i angazhimit të Parlamentit Europian me procesin e zgjerimit dhe i angazhimit të Komisionit me mjedisin institucional të vendeve kandidate varet nga aplikimi uniform i standardeve procedurale dhe nga sqarimi i mospërputhjeve në zbatimin e tyre kur ato lindin.

Evidenca procedurale e Kuvendit të Shqipërisë është mbi tavolinë. Pozicioni institucional i pranisë diplomatike të Bashkimit Europian në Shqipëri, i artikuluar më 9 maj, është mbi tavolinë. Standardi procedural mbi të cilin u lëshua letra e 7 majit është çështja që mbetet për t’u sqaruar.

Çështja mbetet për t’u sqaruar.

Renada Bici është avokate në Tiranë, e angazhuar në çështje të së drejtës civile, penale dhe administrative. Ka përfunduar studimet për drejtësi në Universitetin e Tiranës dhe ka përvojë pune si në sektorin privat, ashtu edhe në administratën publike.