Guri që kujton

Kullat shqiptare ruajtën gjakmarrje, strehuan armiq dhe mbartën një qytetërim të tërë. Tani shteti kërkon t’i kthejë në dhoma hoteli. Pyetja është çfarë mbijeton nga kjo marrëveshje.

Luli Hupi të kërkon të heqësh këpucët në derë.

Është një gjest i vogël, nga ata që mund të duken si rregull i zakonshëm bujtine, por në këtë prag të caktuar mbart peshën e disa shekujve. Vetë dera është qëllimisht e ulët. Për të hyrë, duhet të përkulesh. Nëse kjo ishte një rastësi arkitektonike apo një mësim i koduar për përulësinë, varet nga kë pyes. Në veri të Shqipërisë, shumica do të thonë se ishte të dyja.

Brenda, muret janë një metër të trashë në bazë dhe ngushtohen drejt çatisë si një grusht që hapet ngadalë. Trarët prej druri janë origjinalë. Oxhaku në dhomën e sipërme është i njëjti ku gjyshi i Lulit priste mysafirë, ku stërgjyshi i tij priste mysafirë, ku zjarri ndizhej jo për atmosferë, por sepse kishte ardhur dikush dhe nderi e kërkonte. Luli kaloi vite jashtë, duke punuar në miniera, duke dërguar para në shtëpi, duke parë kullën që familja e tij kishte mbajtur për breza të tërë teksa po i dorëzohej ngadalë malit. Pastaj u kthye dhe nisi restaurimin, gur pas guri, me teknika tradicionale dhe gur gëlqeror vendas, i njëjti material që përdorën ndërtuesit e parë sepse mali e jepte vetë.

Kulla Hupi është sot bujtinë. Është, në varësi të këndvështrimit, ose një histori suksesi, ose një alegori. Ndoshta të dyja. Shqipëria po baston te e para.

Kullat e malësive shqiptare janë ndër strukturat më të veçanta në Ballkan: njëherësh fortesë, vend gjykimi dhe botëkuptim. Të ndërtuara kryesisht nga shekulli XVII e në vazhdim, në një kohë kur Dukagjini jetonte në konflikt të vazhdueshëm, ato shërbyen si banesa të fortifikuara për familje të mëdha fisnore dhe e bënë këtë me një plotësi që arkitektura moderne rrallë e arrin. Muret janë të trasha sepse duhej të ndalonin plumbat. Dritaret janë të vogla, të ngushta, frëngji, të ndërtuara më shumë për të nxjerrë shigjeta sesa për të futur dritë. Hyrja është e ulët që armiku, kur hynte, të mos mund të ngrinte armën para se të bëhej i dukshëm.

Por kulla nuk ishte vetëm një strukturë mbrojtëse. Ishte një arkiv shoqëror, ku dhomat përbënin një hartë të saktë të statusit, detyrimeve dhe nderit. Kati përdhes strehoste bagëtinë dhe veglat bujqësore. Banesa familjare ishte sipër. Në qendër të katit të sipërm ishte oda e burrave, një hapësirë pa ekuivalent të saktë në asnjë traditë arkitektonike europiane.

Oda kishte një vatër të madhe, e ndezur kur kishte mysafirë. Më i nderuari ulej më afër saj, mbi pjesën e qilimit të quajtur cerga e madhe. Familjet në gjithë veriun konkurronin për të pasur odën më bujare dhe më të frekuentuar. Kjo nuk ishte thjesht performancë sociale. Ishte një formë statusi moral, një deklaratë publike e asaj që ishe dhe e seriozitetit me të cilin merrje detyrimet ndaj të tjerëve. Këtu rrëfeheshin ngjarje historike, këndoheshin këngë epike, zgjidheshin mosmarrëveshje. Kjo ishte dhoma ku kujtesa e komunitetit jetonte mes brezave.

Në themel të kësaj ishte besa. Fjala zakonisht përkthehet si fjalë nderi, por përkthimi e sheshton diçka që në shqip mbart peshën e një arkitekture të tërë etike. Besa është e shenjtë dhe e paprekshme. Tridhjetë e tetë nene të Kanunit të Lekë Dukagjinit, kodi zakonor mesjetar që rregullonte jetën në malësitë veriore, përcaktonin trajtimin e duhur të mikut. Mikpritja ishte pjesë e nderit. Roli i mikut ishte aq i lartë sa, në logjikën e Kanunit, ai bëhej një pjesë themelore e shtëpisë shqiptare. Edhe një burrë në gjak me mysafirin e tij duhej t’i garantonte mbrojtje të plotë për sa kohë ishte nën çatinë e tij.

Kulla, pra, nuk ishte thjesht vendi ku ndodhte mikpritja. Ishte mikpritja e materializuar në gur.

Disa kulla kishin edhe një funksion tjetër, ndër më të veçantët në historinë arkitektonike të Ballkanit: kullën e ngujimit, strehë për burra të shënjestruar nga gjakmarrja. Shembulli më i njohur ndodhet ende në Theth, në Alpet e Shqipërisë, në veri të Shkodrës. Ende i përket familjes që e ndërtoi. Burra kalonin vite brenda atyre mureve, as të lirë, as të vdekur, duke jetuar në hapësirën mes nderit dhe dhunës, ndërsa jashtë negocoheshin kushtet e mbijetesës së tyre.

Tani Shqipëria kërkon t’i fusë këto ndërtesa në qarkun turistik.

Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit po zhvillon një program kombëtar për rigjallërimin e kullave në katër qarqe veriore: Lezhë, Dibër, Kukës dhe Shkodër. Programi mbështetet në një projekt pilot të GIZ-it, financuar nga qeveritë gjermane, zvicerane dhe britanike, që ka lidhur nëntë kulla në një itinerar kulturor të quajtur “Tower Tour”. Rreth 350 pronarë kanë shprehur interes. Gjuha nga Tirana është optimiste dhe e matur. Por pesha reale është më e madhe se sa sugjeron kjo gjuhë.

Arkitektët e programit nuk janë naivë. Flasin për dokumentim GIS, panele ndërdisiplinore nga etnografia te muzikologjia dhe marrëveshje ruajtjeje të ndërtuara mbi parimin e ndërhyrjes minimale. Pranojnë hapur pengesat: pronësi të pazgjidhura që nga konfiskimet komuniste dhe kaosi pas vitit 1991, infrastrukturë rrugore të dobët, mungesë krahu pune në zonat rurale për shkak të emigrimit. Nxitjet fiskale për pronarët janë ende në diskutim, që në gjuhën e politikëbërjes shqiptare do të thotë se ekzistojnë më shumë si synim sesa si mekanizëm. Programi synon katër forma përdorimi: muze, bujtinë, agroturizëm dhe punishte artizanale.

Luli Hupi, në një farë mënyre, e ka ndërtuar tashmë modelin. Kati përdhes i kullës së tij, dikur strehë për bagëti, sot është kuzhinë dhe restorant bujtine. Sipër janë dhomat për mysafirët. Muret e trasha prej guri, trarët prej druri, mobilimi i punuar me dorë: gjithçka mbetet. “Dua që çdo sekondë të jetë autentike për mysafirët e mi”, thotë ai. Këpucët hiqen ende në derë.

Pa dyshim, ky është një rezultat më i mirë se alternativa. Pas rënies së komunizmit, malet u zbrazën. Kullat u lanë pas dhe nisën t’i dorëzoheshin borës dhe kohës. Një kullë e restauruar që pret mysafirë është më mirë se një kullë e rrënuar që nuk pret askënd. Por tensioni që programi nuk e zgjidh dot plotësisht nuk është mes restaurimit dhe rrënimit. Është mes dy kuptimeve të papajtueshme të fjalës mikpritje.

Në botën për të cilën u ndërtua kulla, mikpritja ishte detyrim pa çmim. Miku vinte, zjarri ndizhej, oda hapej. Ta tarifoje këtë do të ishte jo vetëm mungesë mirësjelljeje, por shkelje e një ligji moral. Kanuni e përkufizonte mikpritjen si bujari të plotë dhe të painteresuar. Transaksioni ishte moral, jo ekonomik. Monedha ishte nderi, jo paraja. Ky dallim nuk ishte dytësor. Ishte thelbi.

Ajo që programi kërkon sot është diçka tjetër. Kullat duhet të ofrojnë mikpritje për të huaj që kanë paguar paraprakisht, që hyjnë përmes një rezervimi, jo përmes besës, dhe që kërkojnë një përvojë autentike për ta marrë me vete si kujtim. Në këtë model, kulla bëhet një kornizë për një përvojë të identitetit shqiptar, e ndërtuar për ata që nuk janë shqiptarë.

Kjo nuk është akuzë. Është paradoksi i turizmit të trashëgimisë, i hasur kudo në botë. Ruajtja pothuajse gjithmonë kërkon transformim. Pyetja është nëse ajo që mbetet ruan diçka thelbësore, apo nëse mbetet vetëm forma ndërsa kuptimi largohet në heshtje.

Në rastin e kullës, kjo pyetje bëhet më e mprehtë. Këto ndërtesa nuk kodonin estetikë. Kodonin etikë marrëdhëniesh. Oda e burrave nuk ishte një sallon me qilima interesantë. Ishte vendi ku jepej fjala, ku ruhej kujtesa, ku përsëritej dhe forcohej logjika e besës. Kur kjo dhomë kthehet në hapësirë ngrënieje për turistë që hanë troftë dhe djathë lokal ndërsa dikush u shpjegon nderin në pesë gjuhë, ndodh një ndryshim që nuk matet me metra katrorë.

Dokumentet e vetë ministrisë e pranojnë dilemën. Përmendin modelin e “Shtëpisë së Zjarrit” si mënyrë për të sjellë komoditet modern pa deformuar arkitekturën historike. E dinë që problemi ekziston. Nuk pretendojnë se e kanë zgjidhur.

Nën gjuhën kulturore qëndron një realitet më urgjent: veriu po zbrazet.

Turizmi në Shqipëri është rritur ndjeshëm vitet e fundit. Jugu ka përjetuar transformimin më të madh. Berati dhe Gjirokastra kanë parë rritje të dukshme të vizitorëve, që kanë ndryshuar ekonomitë lokale dhe kanë tërhequr investime. Veriu nuk ka përjetuar të njëjtën gjë. Të rinjtë vazhdojnë të largohen. Kullat mbijetojnë sepse dikush ende jeton në to dhe mban mend kuptimet e tyre.

Nëse programi funksionon, krijon arsye ekonomike për të qëndruar. Kulla bëhet jo vetëm monument i një bote të humbur, por burim jetese për njerëzit e saj. Agroturizmi, guidat, prodhimi artizanal: nuk e zëvendësojnë gramatikën shoqërore të kullës, por krijojnë një arsye që nipërit e saj të mos zhduken nga ajo hapësirë.

Luli Hupi është argumenti i heshtur i këtij programi. Ai u largua, punoi jashtë, u kthye dhe investoi në veri kur veriu po humbte. Flet për të ardhmen e rajonit si të lidhur me trashëgiminë, peizazhin dhe njerëzit e tij. Është një optimizëm i fituar me punë.

Argumenti kundër nuk është që programi është i gabuar. Është që ringjallja ekonomike dhe ruajtja kulturore nuk janë i njëjti projekt dhe trajtimi i tyre si të tillë do t’i komprometojë të dyja. Një kullë e kthyer në bujtinë sjell të ardhura dhe mban gurin në këmbë. Nuk mban gjallë gramatikën shoqërore për të cilën u ndërtua.

Programi është i ndershëm edhe për atë që nuk mund të bëjë. Dhe nuk mund të rikthejë thelbin.

Shteti mund të inventarizojë kullat, të dokumentojë arkitekturën, të digjitalizojë koordinatat, të ofrojë lehtësira fiskale, t’i lidhë me operatorë turistikë dhe të trajnojë familjet në standarde mikpritjeje. Por nuk mund të rikthejë Kanunin, të rindërtojë rrjetet fisnore apo të rikrijojë një traditë mikpritjeje që ekzistonte si detyrim moral, jo si shërbim. Kuptimi nuk mund të legjiferohet. Mund të krijohen vetëm kushtet që ai të marrë forma të reja.

Në rastin më të mirë, programi mund të bëjë një gjë: të mbajë kullat në këmbë mjaftueshëm gjatë që kultura rreth tyre të gjejë çfarë ka ende për të thënë. Kjo nuk është pak. Guri zgjat. Kuptimi është më i brishtë. Dhe ka nevojë për një shtëpi.

Kullat i kanë mbijetuar gjakmarrjes, Perandorisë Osmane, shkatërrimeve komuniste dhe zbrazjes së heshtur të fshatit. Nëse do t’i mbijetojnë autenticitetit si kategori turistike, mbetet një pyetje e hapur.

Zjarri i Lulit është ndezur. Këpucët janë te dera. Pyetja është në çfarë hyn në të vërtetë një mysafir në këtë rend të ri.