I njëjti tension, standarde të ndryshme: Parisi, Tirana dhe kufijtë e pushtetit

Kur e bën Parisi, lexohet si kushtetuese. Kur e bën Tirana, lexohet si regres demokratik.

Albatros Rexhaj (Tiranë)

Më 14 prill, hetuesit francezë mbërritën në Pallatin Élysée si pjesë e një hetimi gjyqësor mbi kontratat e prokurimit publik, me vlerë miliona eurosh, të dhëna vazhdimisht gjatë dy dekadave pa tender konkurrues të njëjtës kompani eventesh. Hetuesit u kthyen mbrapsht. Presidenca franceze u mbështet në nenin 67 të kushtetutës, i cili e shpall pallatin të paprekshëm dhe mbron nga kontrolli gjyqësor aktet e lidhura me detyrat zyrtare të presidentit. Prokurori Kombëtar Financiar, Pascal Prache, e konfirmoi bllokimin e hyrjes në një deklaratë zyrtare. Çështja vazhdon. Asnjë zë institucional apo europian nuk e përshkroi Francën si demokraci në regres.

Një muaj më parë, parlamenti shqiptar votoi për të bllokuar kërkesën e SPAK-ut për heqjen e imunitetit parlamentar të zëvendëskryeministres Belinda Balluku, e cila përballet me një akuzë aktive për prokurim publik. Votimi solli reagim të menjëhershëm nga delegacioni i BE-së në Tiranë dhe disa shtete anëtare. Komentet në mediat rajonale dhe ndërkombëtare e trajtuan si dëshmi të mosfunksionimit institucional, të një sistemi që mbron veten në kurriz të sundimit të ligjit.

Të dy episodet nuk janë identike dhe dallimet meritojnë të emërtohen, jo të fshihen. Në Francë, imuniteti funksionoi përmes një dispozite kushtetuese që aktivizohet automatikisht nga veprimi i prokurorisë. Në Shqipëri, shumica parlamentare ushtroi një gjykim politik në kohë reale. Ky dallim ka peshë: një votim politik mbart një rrezik më të lartë abuzimi sesa një mburojë kushtetuese automatike, sepse kërkon që aktorët njerëzorë të bëjnë një zgjedhje dhe aktorët njerëzorë kanë interesa. Pikërisht kjo ngjalli shqetësim të arsyeshëm për kufirin mes prerogativës legjislative dhe pengimit të procesit të rregullt ligjor. Këto dallime janë reale.

Megjithatë, tensioni themelor është i krahasueshëm: një autoritet prokurorial u përplas me një kufi kushtetues dhe kufiri qëndroi. Ajo që ndryshon është gjykimi që i vishet rezultatit, në varësi të kujt është ai kufi.

Shqipëria nuk është jashtë shqyrtimit. Pyetja është nëse standardi që po zbatohet është ai që përdoret realisht gjetkë, apo një standard më i rreptë i rezervuar për vendet, besueshmëria institucionale e të cilave trajtohet ende si e paprovuar. Një votim parlamentar që mbron një ish ministër të akuzuar nga arrestimi para gjykimit është objekt legjitim shqyrtimi. Po ashtu është edhe një presidencë që mbështetet në imunitetin kushtetues për të ndaluar hyrjen e hetuesve në një pallat. Shqyrtimi i njërit dhe jo i tjetrit nuk është standard. Është hierarki.

Ajo që dallon një demokraci nga një shtet i kapur nuk është mungesa e tensionit mes autoritetit prokurorial dhe mbrojtjes kushtetuese. Është nëse institucionet që prodhojnë atë tension mbeten të pavarura dhe funksionale. Akuza e SPAK-ut ndaj Ballukut qëndron. Çështja vazhdon. Zëvendëskryeministrja u largua nga qeveria. Prokurori nuk u shkarkua, nuk u vu nën presion, nuk u zëvendësua. Në Francë, hetimi vazhdon pavarësisht bllokimit të kontrollit, duke ndjekur individë dhe dokumente përmes çdo kanali të mundshëm jashtë mureve të pallatit. Të dy sistemet menaxhojnë tensionin mes pavarësisë prokuroriale dhe mbrojtjes së ekzekutivit përmes arkitekturës ligjore të vendosur, jo përmes nënshtrimit të një pushteti ndaj tjetrit.

Kjo është ajo që bëjnë demokracitë kushtetuese funksionale. Shqipëria meriton të gjykohet me standardin që u zbatohet atyre. Jo me një standard më të butë. Me të njëjtin standard.

Albatros Rexhaj shkruan për qeverisjen, sundimin e ligjit dhe integrimin europian në Ballkanin Perëndimor.