Izolimi nuk është pavarësi

Ajo që nisi si një reformë për të thyer pandëshkueshmërinë ka prodhuar një sistem ku çekuilibri është i ndërtuar në vetë strukturën: salla e gjyqit nuk funksionon më si një hapësirë gjykimi neutral, por si një mjedis i formësuar nga një asimetri institucionale që doktrina, e vetme, nuk mund ta korrigjojë.

Renada Bici

Komenti i fundit i Skënder Minxhozit mbi nismën Sadushi artikuloi një argument që vendi duhej ta dëgjonte. Unifikimi i doktrinës së paraburgimit nga Kolegjet e Bashkuara është i mirëpritur dhe i vonuar, por mbetet një korrigjim që prek simptomën. Pyetja më e thellë, siç e formuloi Minxhozi, është: çfarë lloj sistemi e prodhon këtë simptomë? Diagnoza e tij është e saktë. Por ndalet një hap përpara leximit institucional që kërkon momenti.

Një Gjykatë e Lartë që detyrohet të unifikojë doktrinën e paraburgimit në një gjykatë të specializuar është një Gjykatë e Lartë që po kompenson një dështim strukturor që vetë nuk mund ta riparojë. Kryetari i Gjykatës ka bërë atë që mund të bëjë brenda kufijve kushtetues të detyrës së tij, dhe e ka bërë unanimisht—çka në vetvete tregon sa serioze ishte rrëshqitja e sistemit. Por kjo rrëshqitje nuk ka lindur në doktrinë dhe nuk mund të korrigjohet përfundimisht aty. Ajo buron nga pozicioni institucional që Gjykata e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (GJKKO) zë në raport me prokurorinë e posaçme. Derisa ky pozicion të korrigjohet, asnjë doktrinë e Kolegjeve të Bashkuara nuk prek problemin themelor.

GJKKO u krijua për të zgjidhur një problem real. Gjykatat e zakonshme nuk ishin të besueshme për të gjykuar krimin e organizuar dhe korrupsionin në nivelet e larta. Reforma ndërtoi një kanal të specializuar: gjyqtarë të rivlerësuar, karriera të izoluara dhe një arkitekturë institucionale që synonte të shkëpuste varësinë mes të pandehurve me pushtet dhe gjykatave që i gjykonin. Diagnoza ishte e drejtë. Por zgjidhja mbarti një mangësi që arkitektët ose nuk e panë, ose zgjodhën të mos e adresonin.

Kjo mangësi qëndron në marrëdhënien strukturore mes GJKKO-së dhe SPAK-ut. Të dy institucionet dolën nga i njëjti proces rivlerësimi, ushqehen nga rrugë karriere që mbivendosen dhe funksionojnë brenda një ekosistemi ku prokuroria e posaçme mban autoritet hetimor mbi gjyqtarët që shqyrtojnë çështjet e saj. Një gjyqtar që vendos kundër SPAK-ut për një masë paraburgimi e di, me qartësi të plotë institucionale, se prokurori që sot qëndron përballë tij mund të jetë ai që nesër e heton. Kjo është logjika operative e sistemit sot, dhe ky është burimi i përkuljes institucionale që Minxhozi e identifikon pa e emërtuar.

Deklarata që i atribuohet një ish-drejtuesi të SPAK-ut—se gjykatat japin vendimet “që ne duam”—nuk ishte një lapsus. Ishte përshkrim i saktë i një sistemi ku prokuroria nuk ka nevojë të bindë gjykatën, sepse kontrollon kushtet në të cilat ajo funksionon. Një doktrinë paraburgimi, sado e kujdesshme, nuk mund ta shpërbëjë këtë varësi. Mund vetëm të frenojë shfaqjet e saj më të dukshme.

Modeli që dokumenton Minxhozi bëhet i qartë sapo emërtohet mekanizmi. Kur prokurorët argumentojnë se një i pandehur duhet të qëndrojë në paraburgim sepse ka angazhuar avokatë të huaj dhe mund t’i përdorë për të kërkuar lirimin, argumenti nuk ndërtohet për të bindur një gjykatë të pavarur. Ai ndërtohet për një gjykatë që nuk ka nevojë të bindet. Kur në çështjen Beqaj janë gjyqtarët—jo prokurorët—ata që kërkojnë hetime shtesë, përmbysja e roleve nuk është anomali. Është sistemi që funksionon sipas logjikës së vet. Kjo përkulje nuk është gjithmonë e hapur. Më shpesh është parashikuese: gjykata përshtatet me atë që e di se prokuroria do të pranojë, përpara se t’i kërkohet. Kjo është forma që merr klima që përshkruan Minxhozi, dhe ajo mbetet e padukshme për doktrinën, sepse doktrina supozon një sallë gjyqi ku pyetja se kush ka frikë nga kush nuk lind.

Pretendimi më i fortë i Minxhozit—dhe ai që e ngre analizën përtej një kritike vetëm ndaj GJKKO-së—është se kjo klimë nuk është më e kufizuar në sistemin e posaçëm. Ai argumenton se ajo po përhapet në çdo pore të drejtësisë së re. Ky pretendim duhet marrë seriozisht, jo si retorikë. Nëse një gjykatë e projektuar për izolim prodhon një kulturë ku trupa gjykuese i përshtatet paraprakisht prokurorisë, pyetja është nëse kjo kulturë përhapet në gjykatat e zakonshme përmes rrugëve të përbashkëta të karrierës, infrastrukturës së rivlerësimit dhe gravitetit institucional të SPAK-ut në gjithë sistemin. Përgjigjja nuk është ende përfundimtare. Trajektorja është. Një gjyqësor që mëson përkuljen në gjykatën e tij më të izoluar do ta eksportojë atë jashtë, sepse kulturat institucionale nuk respektojnë kufijtë që u vendosin arkitektët e tyre. Qoftë se sistemi më i gjerë tashmë e reflekton këtë, apo ndodhet në fazat e para, argumenti për korrigjim strukturor mbetet i njëjtë—dhe bëhet vetëm më urgjent.

Dy korrigjime strukturore janë të domosdoshme, dhe asnjëri nuk mund të vijë vetëm nga doktrina gjyqësore.

I pari është një mur procedural ndarës midis autoritetit hetimor të SPAK-ut dhe trupës gjykuese të GJKKO-së. Çdo hetim ndaj një gjyqtari të GJKKO-së që iniciohet, mbikëqyret ose kryhet nga SPAK në një çështje ku vetë SPAK është palë duhet të ndalohet me ligj. Kur ekziston dyshim i besueshëm për shkelje nga ana e gjyqtarit, hetimi duhet t’i kalojë një organi të pavarur që nuk ka asnjë lidhje procedurale me çështjen ku gjyqtari është në gjykim. Këshilli i Lartë Gjyqësor, ose një mekanizëm tjetër: mjeti institucional mund të diskutohet. Parimi jo. Një prokuror nuk mund të ketë autoritet hetimor mbi gjyqtarin që vendos mbi kërkesat e tij.

I dyti është arkitektura e emërimit dhe e mandatit të vetë GJKKO-së. Gjyqtarët e kësaj gjykate vijnë nga një rrugë që mbivendoset tepër me atë të prokurorisë. Logjika e izolimit prodhoi një sistem të mbyllur ku i njëjti ekosistem institucional prodhon të dyja palët e sallës së gjyqit. Një trupë gjykuese e specializuar realisht e pavarur kërkon ndërmjetësim: një proces emërimi që sjell kandidatë edhe jashtë karrierës prokuroriale, mbrojtje të mandatit që nuk mund të cenohet nga referime të SPAK-ut, dhe mekanizma disiplinorë që funksionojnë të pavarur nga institucioni çështjet e të cilit gjykata shqyrton. Rregullimi aktual u projektua për izolim nga rendi i vjetër. Tani ka nevojë për rikonceptim për pavarësi brenda rendit të ri.

Ajo që Minxhozi përshkroi si dështimin qendror të reformës qëndron pikërisht këtu. Fuqizimi disproporcional i prokurorisë së posaçme është real, por funksionon përmes një mekanizmi konkret: mungesës së pavarësisë strukturore mes trupës gjykuese dhe institucionit që ndjek penalisht përpara saj. Një gjykatë që gjykon nën autoritetin hetimor të njërës prej palëve nuk përmbush kërkesën e paanshmërisë të Nenit 6 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Kjo ka një peshë të drejtpërdrejtë për Shqipërinë ndërsa afrohet me anëtarësimin. Riparimi duhet të vijë nga Kuvendi, nga Këshilli i Lartë Gjyqësor dhe nga një debat kushtetues që vendi ka hezituar ta hapë që nga miratimi i reformës.

Premisa e reformës ishte e drejtë: izolimi i drejtësisë së posaçme nga patologjitë e rendit të vjetër. Zbatimi humbi një hap. Një gjykatë që nuk mund t’i rezistojë kornizës analitike të prokurorisë, që operon nën hijen hetimore të institucionit që duhet të gjykojë, nuk është e izoluar. Është e kapur nga ai që duhej të ishte partneri i saj institucional. Nisma Sadushi ka korrigjuar atë që mund të korrigjojë doktrina. Ajo që doktrina nuk mund të korrigjojë është pozicioni i trupës gjykuese brenda sistemit. Izolimi është ajo që ndërtoi reforma. Pavarësia është ajo që i detyrohet.

Renada Bici është avokate në Tiranë, e angazhuar në çështje të së drejtës civile, penale dhe administrative. Ka përfunduar studimet për drejtësi në Universitetin e Tiranës dhe ka përvojë pune si në sektorin privat, ashtu edhe në administratën publike.