Kufijtë e shtetit në çështjen e Zvërnecit

Ka një pyetje në çështjen e Zvërnecit që merr përgjigje që tani, pa pritur asnjë vendim gjykate dhe pa i ngarkuar faj askujt: çfarë mund të bënte ligjërisht shteti për kalimin e pronësisë. Përgjigjja është e ngushtë, dhe e kundërta e bindjes mbi të cilën u ngrit një fushatë e tërë kombëtare.

Renada Bici 

Në thelbin e saj juridik, çështja është më e vogël nga sa duket. Hetimi i Prokurorisë së Posaçme ka të bëjë me mënyrën se si toka përfundoi te Artur Shehu dhe me pastrimin e parave që dha shitja. Brenda tij janë një regjistër, një zinxhir vendimesh për kthimin e pronës, një dokument i kontestuar dhe një rrjedhë parash. Nuk është çështje për investitorin, e as për projektin; ato qëndrojnë diku tjetër. Prandaj edhe pyetja që e prek shtetin nuk është aq e gjerë sa e bëjnë kritikët, por shumë më e saktë: derisa asnjë gjykatë nuk e pezulloi e nuk e ndaloi kalimin e pronësisë, çfarë i lejohej qeverisë të bënte, dhe çfarë detyrohej të bënte?

Gjithçka nis nga ajo që shkruan kadastra. Parcelat e Zvërnecit ishin të regjistruara në emër të pronarëve privatë, dhe sipas ligjit shqiptar regjistrimi sjell prezumimin e pronësisë: i regjistruari ka të drejtë ta disponojë pronën. Kadastra mban një regjistër administrativ, domethënë e shënon pronësinë, nuk e gjykon. Shënimi mund të jetë i gabuar, mund të mbështetet në vendime që rrëzohen më vonë, mund të jetë fryt mashtrimi, por asgjë nga këto nuk ia ndryshon punën regjistrit përderisa shënimi rri aty. Ai që mban librat nuk ulet të gjykojë mbi to; kjo nuk është detyra e tij.

Përkundër kësaj qëndron gjyqi, i ngatërruar dhe, ç’ka ka rëndësi, ende i pambyllur. Pronësia vjen nga një zinxhir kthimi pronash i nisur shumë para se të vinte kjo qeveri. Midis viteve 2006 e 2009 agjencia e kthimit të pronave i ktheu qindra hektarë linjës familjare, me Artur Shehun trashëgimtar të drejtpërdrejtë, mbi vendime që mbështeteshin në një gjykim të vitit 1997. Më pas nuk erdhi përfundimi, por një rreth pa fund. Nga njëra anë, Gjykata e Rrethit Vlorë u dha të drejtë fshatarëve në vitin 2013 dhe i anuloi njohjet; ai vendim u apelua, mbeti vite pa zgjidhje dhe iu kthye Vlorës për rigjykim. Nga ana tjetër, Gjykata e Apelit Tiranë ia njohu pronësinë familjes, Gjykata e Lartë e prishi atë vendim dhe e ktheu në shkallë të parë, ku, në maj të vitit të kaluar, gjykata sërish ia njohu familjes pronësinë. Edhe ky vendim është në apel, ende i pazgjidhur. Po ashtu, në një vendim të vitit 2024, Gjykata e Lartë u shpreh se disa nga dokumentet e këtyre proceseve, ndër ta i ashtuquajturi Regjistër Daimi, kishin dalë të falsifikuara, gjetje që vendimi i fundit i shkallës së parë as e preku.

Pikërisht këtu flet ligji, dhe pikërisht këtu fushatës i merren këmbët. Asnjë nga këto vendime nuk ka marrë formë të prerë. Kemi një varg vendimesh që bien ndesh me njëri-tjetrin, ku i fundit ia njohu pronësinë shitësit, nuk ia hoqi. Një vendim i shkallës së parë që rri në apel nuk e ka forcën e gjësë së gjykuar; sa kohë vendimi nuk merr formë të prerë, ai nuk i heq askujt pronësinë e regjistruar dhe nuk e urdhëron kadastrën të fshijë asnjë shënim. Kështu, pronari i regjistruar që mban në dorë një vendim të freskët të shkallës së parë në favorin e tij, ndërsa çdo vendim kundër është ose i prishur ose ende në apel, mbetet pronar, edhe për regjistrin edhe për të drejtën e disponimit. Që diku në atë histori qarkullon një dokument i falsifikuar është gjë e rëndë, dhe mund të peshojë vendimtar kur gjykatat ta mbyllin punën; por në vetvete nuk është urdhër që ndalon një shitje. Dyshimi për mashtrim është arsyeja pse gjykata nxjerr një urdhër të tillë, jo zëvendësimi i tij.

Ndaj, ditën që u firmosën kontratat, gjendja ishte e thjeshtë. Pronari i regjistruar. Asnjë vendim i formës së prerë që t’ia hiqte pronësinë. Asnjë masë gjykate që ta pezullonte ose ta ndalonte kalimin. Në këto kushte e drejta për të shitur ekzistonte, dhe kush merrej me një pronar të regjistruar, merrej me dikë që ligji e mbante të zotin ta shiste. Shitja që sot e shqyrton prokuroria ishte, në çastin që ndodhi, një disponim privat i një prone të regjistruar, pa asnjë barrë gjykate mbi të.

Po të pyesësh tani se çfarë mund të bënte qeveria, përgjigjet ndarja e pushteteve para se të flasë politika. Ekzekutivi nuk është gjykatë. Nuk shpall dot një akt të pavlefshëm. Nuk ia ngrin dot pronarit të regjistruar të drejtën për të shitur thjesht se ka dyshime. Nuk i thotë dot kadastrës ta refuzojë një kalim të ligjshëm sepse një ministër, ose një turmë, e quan shitësin kriminel. Të bëje cilëndo nga këto do të thoshte t’i hiqje dikujt pronën me një vendim administrativ, pa gjyq, kur asnjë gjykatë nuk ia kishte hequr atë pronësi. Kushtetuta e ndalon te neni 41. Konventa Evropiane e ndalon te Protokolli i Parë. Madje vetë procesi i anëtarësimit që Tirana i kërkon Brukselit ta çojë përpara është ngritur, jo pak, pikërisht për ta shuar atë refleks: refleksin e ekzekutivit që kap i pari dhe nuk i drejtohet kurrë gjykatës. Një qeveri që do ta kishte bllokuar shitjen e Zvërnecit me dekret nuk do ta kishte mbrojtur ligjin; do ta kishte shkelur, dhe do ta kishte shkelur tamam në formën që Brukseli rri e ruan. As një kufizim më i vogël e i përkohshëm nuk i shpëton kësaj, sepse edhe kufiri i përkohshëm mbi të drejtën e pronarit për të vepruar me pronën kërkon bazë në ligj dhe, për çdo gjë mbi të vogëlat, mbikëqyrjen e një gjykate. Një ngrirje administrative e sajuar aty për aty kundër një pronari të regjistruar, mbi dyshim, pa bazë në ligj e pa një gjyqtar pas saj, nuk është version më i butë i rrugës së ligjshme. Është po ai akt i paligjshëm, vetëm në dozë më të vogël.

Ka, sigurisht, një rrugë të ligjshme për ta ndalur paranë, dhe ia vlen ta thuash me emër, sepse aty rri përgjigjja e gjithë ankesës. Mjeti i menduar pikërisht për këtë rast quhet sekuestro preventive: masë gjykate, që e urdhëron gjykata me kërkesë të prokurorit, për të ngrirë pasuri që dyshohen si produkt i veprës penale. Nuk i takon qeverisë; i takon prokurorisë dhe gjykatës. Dhe veproi. Prokuroria e Posaçme e kërkoi, gjykata e posaçme i autorizoi kontrollet dhe sekuestrimet, dhe paratë që dha shitja, mbi njëqind milionë euro të mbledhura në llogarinë e një noteri, u ngrinë aty ku ishin. Mekanizmi që kritikuesit ia kërkonin aktorit të gabuar (qeverisë) u vu në punë, me radhë e me ligj, nga aktori i duhur (gjykatat). Ngrirja erdhi kur e parashikon ligji të vijë, nga kanali që cakton ligji.

Po të lexosh çfarë u sekuestrua, kupton më shumë se ç’pranojnë pankartat. Prokuroria nuk e preku tokën. Nuk i kërkoi gjykatës ta zhbënte shitjen, të hiqte blerësin, apo të fshinte shënimin e ri nga regjistri. Ngriu paranë, vetëm paranë. Kjo nuk është punë rutine; është vetë forma juridike e gjithë çështjes. Që u sekuestrua çmimi e jo parcela tregon qartë si e lexon vetë prokuroria gjendjen: parcela ka kaluar, pasuria që sot kontestohet janë paratë, dhe e vetmja gjë që mbetet për t’u zgjidhur është se kush ka të drejtë t’i mbajë.

Këtu duhet thënë qartë diçka që u mbyt nën zhurmë. Blerësi u mor me një pronar të regjistruar që mbante një vendim të freskët në favorin e tij, dhe u mbështet te regjistri publik, gjë që ligji jo vetëm e lejon, por e kërkon nga një blerës. Mirëbesimi, në të drejtën shqiptare si në gjithë traditën e së drejtës civile, prezumohet; keqbesimi është ai që duhet provuar. Dhe askush nuk ka pretenduar, e aq më pak ka treguar, se investitorët që vunë paratë e morën tokën dinin për ndonjë të metë në pronësinë e shitësit ose ishin pjesë e saj. Si parim i përgjithshëm i kësaj tradite, dhe brenda rregullave të posaçme të kthimit të pronës e të regjistrimit që do t’i zbatojnë gjykatat shqiptare, blerësi që merr një pronë të paluajtshme me çmim, në mirëbesim, duke u mbështetur te regjistri, mbrohet; dhe pretenduesi i dëmtuar nuk ka për zgjidhje ta ndjekë pronën deri në duart e pronarit të ri, por të kërkojë vlerën e saj nga ai që s’duhej kurrë ta kishte shitur. Kjo është pikërisht arkitektura që ngriti sekuestrimi. Për tani toka u mbetet atyre që e blenë, ndërsa paratë mbahen derisa gjykatat të vendosin se të kujt janë.

Kështu, kur pastrohet zhurma, pyetja e vërtetë del e ngushtë, dhe nuk e prek fare investitorin. Ajo është nëse Artur Shehut i takonte pjesa e çmimit të paguar për parcelat e tij, apo nëse ato para u përkasin, krejt a pjesërisht, fshatarëve dhe pretenduesve të tjerë që thonë se toka u ishte marrë që në fillim. Pra, është një grindje midis shitësve dhe pretenduesve, për një shumë që rri e ngrirë te noteri. Blerësi nuk është palë në shkeljen e pretenduar, nuk është i dyshuar për të, nuk është i pandehur. Asnjë faj nuk u është ngarkuar investitorëve, dhe asnjë nuk duhet, as atëherë e as tani. Ta tërheqësh blerësin në motin moral të një çështjeje pastrimi parash, kur e vetmja gjë që bëri ishte të blinte tokë të regjistruar nga i zoti i regjistruar dhe ta paguante, do të thotë t’i sajosh një faj që dosja s’e përmban.

Kjo e vendos akuzën kryesore aty ku i takon. Kërkesa që qeveria duhej ta kishte ndaluar shitjen është, në gjuhën e ligjit, kërkesë që ekzekutivi t’i kishte bërë punën gjykatës pa gjykatën, me autoritetin e vet, kundër një pronari të regjistruar, para çdo vendimi përfundimtar. Domethënë, kërkesë pikërisht për atë paligjshmëri për të cilën supozohet se bën fjalë vetë çështja. Formulimi i kryeministrit mbi këtë pikë të ngushtë, se prona u takon atyre që e blenë me tituj kadastralë legjitimë dhe se hetimi i shitësve ecën në një gjurmë më vete, është, si pohim për kufijtë e pushtetit ekzekutiv mbi një akt privat, juridikisht i saktë. A mjafton ai si përgjigje për çdo pyetje tjetër që ngre Zvërneci, nuk është tema e kësaj kolone, dhe nuk duhet futur tinëzisht këtu për të sajuar një verdikt që ligji nuk e mban.

Dy kujdesje e mbajnë shkrimin të ndershëm. Cilësimi penal i shitësve mbetet akuzë: masat e arrestit dhe sekuestrimet nuk janë dënime, dhe Artur Shehu e ata që përmenden bashkë me të e ruajnë prezumimin e pafajësisë derisa të flasë gjykata. Po ashtu, vlefshmëria e njohjes së parë të pronësisë, pyetja që cakton se kush ka të drejtë mbi paratë e ngrira, mbetet ende para gjykatës, e pazgjidhur, pronë e gjykatave dhe jo e ekzekutivit a e shtypit.

Përfundimi juridik del vetë, si vëzhgim e jo si akuzë. Për çështjen e tokës, qeveria nuk bëri asgjë me shitjen sepse ligji nuk i la asgjë të ligjshme për të bërë. Kush e qorton ekzekutivin për këtë mosveprim, e qorton që respektoi kufirin midis një administrate dhe një gjykate. Mbi atë shitje nuk rëndonte asnjë pezullim, dhe derisa ta nxirrte një i tillë i vetmi autoritet që ka të drejtë ta nxjerrë, qëndrimi i drejtë i shtetit ishte ai që mbajti: të rrinte jashtë një kalimi pronësie që s’kishte pushtet ta ndalonte, dhe t’ua linte prokurorisë e gjykatave punën që është vetëm e tyre. Blerësit janë pronarë, jo shkelës. Ajo që sekuestrimi mban pezull nuk është pronësia e tyre, por pyetja se kush, ndër ata që e pretenduan tokën, do t’i mbajë paratë që ajo dha.