Kur Flet Pas Rënies: Një Model i Përsëritur në Politikën Shqiptare

Ajo flet tani. Atëherë nuk foli. Ky ndryshim është i gjithë argumenti.

Ardit Rada (Tiranë)

Më 17 prill, Elisa Spiropali, vetëm pak ditë pasi u largua nga posti i Ministres së Jashtme të Shqipërisë, publikoi një deklaratë të gjatë në rrjetet sociale. Shkroi se i ishte kërkuar të heshtte dhe se nuk do ta bënte këtë. Në tekst përshkruhej ajo që quhej një model brenda Partisë Socialiste dhe aparatit shtetëror: institucione të kthyera në mjete presioni, ligj i interpretuar sipas rastit, struktura që i përgjigjen klanit dhe jo procedurës, administratë e detyruar të zbatojë urdhra të paligjshëm, një parti e gjallë e zëvendësuar nga një skelet emërimesh besnikërie.

Unë nuk jam këtu për të verifikuar këto pretendime. Kjo nuk është shmangie. Është vendosje rendi. Një gjë është nëse ekziston sistemi që ajo përshkruan. Tjetër gjë është autoriteti i atij që e bën këtë përshkrim. Këto dy pyetje nuk duhen lexuar bashkë. Duhet ndarë radha: kush flet, kur ka folur dhe vetëm pastaj çfarë thotë. T’i përziesh është t’i japësh folësit të drejtën të zgjedhë vetë terrenin.

Pyetja këtu nuk është nëse ekziston sistemi që ajo përshkruan. Pyetja është pse nuk e përshkroi kur e kishte detyrim ta bënte. Kjo është pyetje biografie, jo retorike. Dhe zgjidhet përpara se çdo fjali e deklaratës të fitojë peshë.

Teksti, pra, nuk është një dosje. Është një akt. Duhet lexuar për atë që bën.

Ajo që bën është e qartë: ndërton një pretendim të vonuar për qartësi morale, i artikuluar nga një figurë që, deri në momentin e largimit, ishte ndër mbrojtëset më të dukshme të këtij rendi. Deklarata është e ndërtuar me kujdes. Emërton një model pa emërtuar ata që e ndërtuan, mes tyre edhe vetë firmëtarja. Përdor forma pasive për të fshirë përgjegjësitë. Mbyllet me një fjali besnikërie ndaj së njëjtës parti që pretendon se po e akuzon. Merr autoritet nga Lasgush Poradeci sepse nuk e gjen dot te vetja.

Nën postim, një lexues me emrin Gjon Ndrejaj la një koment prej më pak se dyqind fjalësh. Komenti bëri diçka që deklarata mbi të ishte ndërtuar për ta shmangur: riktheu rendin kohor.

Vlen të ndalemi te përgjigjja e Ndrejajt, sepse është një model i një operacioni retorik që jetës publike shqiptare i mungon dhe sepse, pa e tepruar, është teksti më i mirë në këtë shkëmbim.

Lëvizja e parë e tij shpesh keqkuptohet si koncesion. Nuk është. Ai i thotë Spiropalit se përshkrimi i saj është i fortë dhe se, nëse do të ishte bërë disa vite më parë, do të kishte qenë plotësisht dakord. Pikërisht kjo kushtore bën gjithë punën. Nuk pranon diagnozën. Pranon se ajo do të kishte peshë më herët, nga një autor tjetër, në rrethana të tjera. Është një kurth kohor: nuk i jep asgjë që mund të përdorë, por vendos që problemi është autorësia.

Pastaj kalon te faktet biografike. Spiropali nuk ishte një vëzhguese e heshtur kur modeli po instalohej. Ajo ishte pjesë e qeverisë, e lidershipit të Partisë Socialiste, zëdhënëse e Kryeministrit. I referohej Edi Rama, në mënyrë të përsëritur, si Skënderbeu i kohës sonë. Nuk paralajmëroi për mekanizmin që sot përshkruan. E mbrojti.

Secili prej këtyre elementeve është i verifikueshëm. Asnjëri nuk ka nevojë për mbiemra. Regjistri publik i fakteve mjafton.

Më pas Ndrejaj bën hapin vendimtar: emërton zhanrin. “Tani që je shkarkuar, papritur sheh gjithçka që nuk shkon. Kjo nuk është guxim. Është hipokrizi.” Ai nuk merret me përmbajtjen e deklaratës. Merret me natyrën e saj. Ia heq bazën morale duke e vendosur në kategorinë që i përket.

Pastaj rikthen motivin. Spiropali nuk kërkon llogari nga modeli që ndihmoi të ndërtohej. Kërkon ose hakmarrje, ose ripozicionim. I vendos të dyja mundësitë përpara lexuesit dhe nuk këmbëngul për asnjërën. Kufizon interpretimin në dy opsione, të dyja të pafavorshme, dhe tërhiqet.

Fjalia e fundit e tij është më e forta në këtë shkëmbim. Merr ndarjen që propozon Spiropali, mes sektorëve funksionalë dhe strukturave abuzive, dhe e zëvendëson me ndarjen reale: mes asaj që ajo tha atëherë dhe asaj që thotë tani.

Korniza e saj është institucionale. Korniza e tij është biografike. Fiton kjo e fundit, sepse është pikërisht ajo që deklarata përpiqej të shmangte. Sapo rikthehet në tekst, shmangia bëhet e dukshme.

Vini re çfarë nuk bën Ndrejaj. Nuk e quan Spiropalin të korruptuar. Nuk e sulmon personalisht. Nuk mbron Ramën. Nuk mban anë. Nuk përdor patos. Kjo përmbajtje e kontrolluar është arsyeja pse përgjigjja funksionon. Nuk lë asnjë hapësirë për reagim emocional. Nuk ka ton. Ka vetëm rend.

Kjo qasje mbështetet mbi një gjë që kuptohet pa u thënë. Deklarata e Spiropalit nuk është rast i veçuar. Është pjesë e një modeli të përsëritur në politikën shqiptare. Një model që duhet trajtuar si zhanër. Le ta quajmë Besniku i Zhvendosur.

Struktura është e njohur. Një figurë mban një post të lartë në pushtet. E mbron dhe e zbaton modelin gjatë kohës në detyrë. Largimi vjen, shkarkim, anashkalim, humbje ndikimi. Brenda pak kohe ndryshon fjalori. Rizbulohen institucionet, shteti i së drejtës, demokracia e brendshme, liria e medias. Qëndrimi bëhet “e kam ditur gjithmonë”. Por regjistri i fakteve tregon “e kam ditur dhe kam heshtur sa më leverdiste”.

Zhanri nuk përcaktohet nga fakti që përshkrimi mund të jetë i saktë. Përcaktohet nga pretendimi për autoritet moral që biografia nuk e mbështet. Pikërisht ky është operacioni retorik. Lexuesi shtyhet të pranojë përshkrimin dhe bashkë me të edhe qëndrimin e autorit. Kjo është pika ku duhet rezistuar.

Kategoria nuk është disidenti. Është besniku i zhvendosur. Duken njësoj në faqe, por janë thelbësisht të ndryshëm. Disidenti flet duke pranuar koston. Besniku i zhvendosur flet vetëm pasi kostoja i është imponuar. I pari e fiton autoritetin përmes rendit. I dyti e huazon pas fakti duke llogaritur që askush nuk do të kontrollojë datat.

Sigurisht që ka edhe konvertime të vonuara të sinqerta. Por dallimi nuk është vetëm koha. Është mënyra e shkëputjes. A emërtohen përgjegjësitë, përfshirë ato personale? A pranohet roli i vet në mënyrë të drejtpërdrejtë? Apo përdoret gjuha pasive që fshin autorët? A mbyllet me një ndarje reale, apo me një fjali besnikërie që lë derën hapur? Përgjigjet ndahen qartë dhe në këtë rast janë të gjitha në të njëjtin drejtim.

Ekziston edhe një test i thjeshtë. Shih momentin kur flitet. Shih momentin kur bie nga pushteti. Mat distancën. Nëse është e shkurtër dhe qëndrimi është përmbysje e plotë e asaj që është thënë më parë, nuk kemi të bëjmë me disidencë. Kemi të bëjmë me ripozicionim të veshur me gjuhën e saj.

Deklarata e Spiropalit nuk e kalon këtë test. Regjistri letrar, citimi i Poradecit, dinjiteti i kontrolluar përpiqen të krijojnë një peshë morale që biografia nuk e mbështet. Autoriteti është i huazuar. Ndrejaj e zhbën këtë me një lëvizje të vetme: rikthen kohën në tekst.

Kjo formë funksionon sepse i flet një impulsi real të qytetarit të zhgënjyer. I thotë se edhe njerëzit brenda sistemit tani po pranojnë atë që ai ka thënë prej kohësh. Është një lajkatim i fuqishëm dhe pikërisht për këtë arsye i rrezikshëm. U lejon atyre që ndërtuan një sistem të rikthehen si kritikë të tij, duke zënë një terren moral që nuk e kanë fituar, ndërkohë që ata që folën herët dhe paguan koston shtyhen në periferi.

Korrigjimi është i thjeshtë, por kërkon disiplinë: refuzo qëndrimin. Lexoje tekstin për atë që bën. Rikthe rendin. Gjyko folësin përpara se të gjykosh atë që thotë. Kjo është ajo që bëri Ndrejaj. Kjo është ajo që i duhet një hapësire publike funksionale.

Deklarata e Spiropalit është një tekst i ndërtuar me kujdes. Emërton një model pa emërtuar autorët e tij. Pretendon çarje, por mbyllet me besnikëri. Kërkon seriozitet moral përmes letërsisë, jo përmes regjistrit biografik. Në thelb është një përpjekje për të mbetur e rëndësishme, e shkruar në gjuhën e disidencës.

Përgjigjja e Gjon Ndrejajt, në më pak se dyqind fjalë dhe pa asnjë platformë përtej një komenti, është shkrimi më serioz politik që ka dalë këtë javë. Rikthen kohën, emërton zhanrin, refuzon pozicionin dhe largohet pa zë. Dhe kjo mjafton.

Ardit Rada është një gazetar me bazë në Tiranë, që mbulon politikën shqiptare, qeverisjen dhe zhvillimet institucionale.