Kur i pandehuri bëhet regjisor i skenës

Thirrja e Edi Ramës si dëshmitar nuk e ndryshon çështjen “Partizani”; ajo teston nëse gjykata do të mbetet te provat, apo do të rrëshqasë në një përballje politike të ndërtuar për publikun nga Sali Berisha. Ligji nuk lejon teatër. 

Renada Bici 

Më 15 prill, në Tiranë u zhvillua një seancë në Gjykatën e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (GJKKO), për çështje procedurale në një nga proceset penale më të rëndësishme që nga konsolidimi i reformës në drejtësi. I pandehuri është Sali Berisha, ish-President i Shqipërisë nga viti 1992 deri në 1997, ish-Kryeministër nga 2005 deri në 2013 dhe aktualisht kryetar i Partisë Demokratike. Akuza është për korrupsion pasiv, në lidhje me privatizimin e kompleksit sportiv “Partizani” në qendër të Tiranës gjatë qeverisjes së tij.

Në fund të seancës, Berisha nuk doli si një i pandehur që kishte siguruar një përfitim procedural. Doli si dikush që beson se ka fituar diçka vendimtare. Reagimi i tij publik ndaj vendimit të GJKKO për të thirrur si dëshmitar Kryeministrin Edi Rama nuk ishte i matur. Ishte triumfues. Dhe kjo ka rëndësi. Sepse mënyra si perceptohet gjykata ndikon drejtpërdrejt në mënyrën si ajo funksionon. Në sisteme ku autoriteti i vendimeve mbështetet te besimi publik, perceptimi nuk është anësor — është pjesë e vetë funksionit.

Çështja “Partizani” e ka zanafillën në një transaksion të vitit 2008. Kompleksi zinte një sipërfaqe të konsiderueshme në qendër të Tiranës dhe administrohej nga Ministria e Mbrojtjes. Gjatë qeverisë Berisha, prona u privatizua dhe iu transferua një grupi pretenduesish që deklaronin pronësi historike mbi truallin. Çmimi i paguar ishte rreth 100 mijë dollarë — një shumë që, sipas Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), ishte më e ulët se vlera e një garsoniere të vetme në atë zonë në atë kohë.

Në atë truall, kompania Homeplan ndërtoi më pas 17 kulla banimi, kompleksi i njohur sot si “Magnet”. Hetimi i SPAK, i përmbledhur në një dosje prej rreth 500 faqesh, ka konstatuar se pas kësaj kompanie qëndronte dhëndri i Berishës, Jamarbër Malltezi, i cili përfundimisht mbante 35 për qind të aksioneve. Vlera e zhvillimit të përfunduar vlerësohet rreth 150 milionë euro. Sipas akuzës, Berisha përdori autoritetin e tij si kryeministër për të përshpejtuar dhe lehtësuar privatizimin në favor të interesave tregtare të dhëndrit të tij, në këmbim të përfitimeve financiare që ky i fundit dhe bashkëpunëtorët e tij do të merrnin.

Skema e pretenduar mbështetet në disa hapa kyç: një vendim i Këshillit të Ministrave në nëntor 2007 që vendoste kritere të reja për vlerësimin dhe shitjen e pronës shtetërore; një urdhër ministror për ngritjen e një komisioni vlerësimi; si dhe kontrata e privatizimit e vitit 2008, e cila në nenin e saj të katërt parashikonte ndryshimin e destinacionit të truallit nga zonë sportive në zonë ndërtimi. Pa këtë ndryshim, toka nuk mund të zhvillohej komercialisht.

Argumenti kundërshtues i Berishës përqendrohet pikërisht te ky ndryshim destinacioni. Ai ka deklaruar se ishte Edi Rama, në cilësinë e Kryetarit të Bashkisë së Tiranës nga viti 2000 deri në 2011, ai që firmosi vendimin përkatës, dhe se kjo u bë në shkelje të ligjit urbanistik. SPAK e kundërshton drejtpërdrejt këtë pretendim: prokurorët theksojnë se kontrata e privatizimit e tetorit 2007 e parashikonte këtë ndryshim si kusht paraprak, dhe se qeveria e vetë Berishës kishte nxjerrë aktin që e mundësonte atë. Sipas akuzës, Berisha nuk mund t’i atribuojë Ramës një pasojë që u bë e mundur nga vendimet e vetë kabinetit të tij.

Mbi këtë bazë faktike të kontestuar, Berisha dhe mbrojtja e tij kërkuan që GJKKO të thërriste Ramën si dëshmitar. Gjykata e pranoi kërkesën më 15 prill. SPAK nuk kundërshtoi. Seanca e parë me dëshmitarë është planifikuar për 30 prill, ku pritet të dëgjohet fillimisht Taulant Balla, deputeti socialist që ka bërë kallëzimin fillestar.

Për të kuptuar peshën e këtij reagimi, duhet parë qartë çfarë përfaqëson vendimi në ligj — dhe çfarë nuk përfaqëson.

Kodi i Procedurës Penale është i qartë për objektin dhe kufijtë e dëshmisë. Neni 153 përcakton se dëshmitari dëgjohet për fakte që lidhen me akuzën dhe me besueshmërinë e palëve. Fusha nuk është e pakufizuar. Gjyqtari drejtues përcakton cilat pyetje janë relevante dhe përjashton ato që dalin jashtë objektit të çështjes. Neni 157 përcakton detyrimet e dëshmitarit: paraqitja, identifikimi dhe dhënia e dëshmisë së vërtetë. Neni 162 rregullon dëshminë e funksionarëve të lartë shtetërorë dhe përcakton se ata dëgjohen në të njëjtën mënyrë si çdo qytetar tjetër. Funksioni që mbajnë nuk zgjeron dhe as nuk kufizon fushën e pyetjeve.

Vendimi për të thirrur Ramën është, pra, një vlerësim mbi pranueshmërinë e një dëshmitari, sipas nenit 149. Gjykata duhet të përcaktojë nëse një veprim provues është i nevojshëm për zbardhjen e fakteve. Trupi gjykues ka vlerësuar se njohuritë e Ramës për vendimet e marra gjatë kohës kur ishte kryetar bashkie e përmbushin këtë kriter. Kaq është kuptimi juridik i vendimit. Ai nuk nënkupton se gjykata ka pranuar versionin e Berishës. Do të thotë vetëm se një dëshmitar është konsideruar i nevojshëm dhe do të dëgjohet.

Marrja e kësaj dëshmie rregullohet nga nenet 339–371 të Kodit, që përcaktojnë mënyrën e administrimit të provave në gjykim. Neni 339 i jep gjyqtarit drejtimin e seancës dhe përgjegjësinë për rendin e saj. Neni 340 i jep atij të drejtën të refuzojë pyetje të parëndësishme, përsëritëse ose të papërshtatshme. Mbrojtja ka të drejtën e kundërpyetjes, por kjo e drejtë ushtrohet brenda kufijve të relevancës që përcakton akuza. Këta kufij janë të qartë: vendimet e marra nga Rama si kryetar bashkie në periudhën konkrete të riklasifikimit të truallit. Rama nuk do të pyetet për marrëdhëniet e qeverisë së tij me SPAK, për origjinën politike të kallëzimit apo për çështje që dalin jashtë objektit të gjykimit. Ligji nuk e lejon. Gjykata ka detyrimin ta zbatojë këtë kufi.

Çfarë ndodh në sallën e gjyqit është e rregulluar me ligj. Ajo që e ndërlikon situatën ka ndodhur tashmë jashtë saj.

Kur një i pandehur shpall publikisht, përpara zhvillimit të seancës, se një vendim procedural është një fitore politike dhe se dëshmia do të jetë një “ring” për përballje, ai krijon pasoja të drejtpërdrejta. Një akt neutral i gjykatës kthehet në një ngjarje me kuptim të paracaktuar. Berisha e bëri këtë të qartë kur deklaroi: “Kur të jemi me Ramën në ring, do shihni spektakël.” Ligji krijon momentin; i pandehuri përpiqet të përcaktojë kuptimin e tij.

Kjo nuk është një taktikë e re. Proceset gjyqësore në Itali gjatë epokës së Berlusconit treguan të njëjtën dinamikë: një i pandehur me ndikim mediatik mund të ndikojë mënyrën si kuptohet një proces nga publiku, edhe përtej vendimit përfundimtar. E njëjta gjë u pa edhe në Rumani gjatë proceseve ndaj zyrtarëve të lartë. Modeli është i njohur: salla e gjyqit bëhet dytësore. Përballja e vërtetë zhvendoset në komunikimin politik dhe mediatik.

Ajo që e veçon këtë rast është se narrativa e Berishës ka një avantazh të brendshëm. Ai ka pretenduar që në fillim se SPAK është instrument i qeverisë Rama. Thirrja e Ramës si dëshmitar, në këtë logjikë, duket sikur e përforcon këtë tezë. Që gjykata nuk ka bërë asgjë të tillë — por vetëm ka zbatuar nenin 149 — është një sqarim që nuk përhapet me të njëjtën shpejtësi.

Kjo e vendos GJKKO-n nën një presion të dukshëm, por pa e përcaktuar rezultatin. Ka disa kundërbalanca.

Gjykata mund ta mbajë seancën të fokusuar dhe faktike. Mjafton të zbatojë nenin 340 me rigorozitet.

Edhe dëshmia e Ramës mund të mos i shërbejë mbrojtjes. Nëse nuk ndryshon balancën e provave, spektakli mbetet pa vlerë juridike.

Edhe publiku nuk është një bllok i vetëm. Një pjesë do të ndjekë provat, jo narrativën.

Asgjë nuk është e garantuar. Rezultati nuk është i paracaktuar. Është krijuar një moment. Çfarë ndodh me të varet nga mënyra si zhvillohet procesi.

Ka edhe një ironi në këtë strategji. Ajo funksionon vetëm nëse gjykata ka realisht peshë. Një gjykatë pa autoritet nuk është një skenë e dobishme. Duke zgjedhur të “luajë” brenda saj, Berisha pranon se GJKKO ka mjaftueshëm legjitimitet për ta bërë këtë përballje të rëndësishme. Ai e përdor këtë legjitimitet për ta sfiduar.

Kjo është pyetja reale për publikun. Jo çfarë do të thotë Rama më 30 prill. Por nëse, kur të jepet vendimi, gjykata do të perceptohet si një institucion që gjykoi një çështje mbi prova — apo si një skenë ku u zhvillua një përballje politike.

Përgjigjja do të shkruhet në sallën e gjyqit. Pyetje pas pyetjeje. Në mënyrën se si zbatohet ligji.

Renada Bici është avokate në Tiranë, e angazhuar në çështje të së drejtës civile, penale dhe administrative. Ka përfunduar studimet për drejtësi në Universitetin e Tiranës dhe ka përvojë pune si në sektorin privat, ashtu edhe në administratën publike.