Reforma është pikënisja, jo destinacioni

Një përgjigje për Carlo Bollinon mbi SPAK-un, procedurën, dhe variablin që mungon

Albatros Rexhaj

Kolona e fundit e Carlo Bollinos arrin te Guantanamo për të përshkruar atë që po ndodh brenda drejtësisë shqiptare. Arritja është retorikisht e fortë dhe strukturalisht e gabuar, dhe gabimi ka rëndësi sepse errëson argumentin që Shqipëria realisht duhet të bëjë.

Guantanamo ishte ndalim jashtëgjyqësor me urdhër ekzekutiv, i mbajtur jashtë sistemit kushtetues mbi autoritetin e një kornize emergjente që pezullonte shprehimisht procedurën e zakonshme. Të pandehurit qëndruan për vite pa mbrojtës. Nuk kishte gjykatë apeli. Nuk kishte kontroll kushtetues. Arkitektura institucionale që ekziston për të testuar pretendimet e prokurorisë nuk ishte e dobësuar, ajo ishte e munguar me dizajn.

SPAK dhe GJKKO janë propozimi i kundërt. Janë organe kushtetuese që veprojnë sipas procedurës së kodifikuar, të nënshtruara ndaj rishikimit nga gjykatat e apelit, me praninë e mbrojtësit përgjatë gjithë procesit. Mosmarrëveshjet procedurale që Bollino kataloguon, problemet e qasjes në dosje, kufizimet e formatit, presionet e afateve, po ndodhin brenda një arkitekture gjyqësore funksionale. Janë argumente se si po vepron sistemi, jo dëshmi se sistemi nuk ekziston. Të rrëzosh këtë dallim do të thotë t’i japësh një armë retorike kampit që e do reformën të zhbërë, jo të korrigjuar.

Pyetjet procedurale janë reale. Një i pandehur që merr gjashtëdhjetë mijë faqe prova në letër të printuar, në një qeli ku qasja dixhitale është e ndaluar, me një javë kohë për t’i lexuar, nuk është abstraksion. Nëse raportohet me saktësi, ky është lloji i detajit që do t’i mbijetonte shqyrtimit në çdo parashtrim serioz pranë Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut. Asimetria mes asaj që prokurorët mund të rrjedhin dhe asaj që të pandehurit mund të qasen në kohë është bërë strukturalisht e pambajtshme. Seancat e mbyllura në kushte që tejkalojnë praktikën krahasuese europiane meritojnë vëmendje. Këto janë shqetësime legjitime dhe kërkojnë korrigjim.

Pyetja është se nga vjen korrigjimi, dhe këtu argumenti has problemin më të vështirë.

Korrigjimet e shmangieve procedurale brenda një sistemi kushtetues duhet të vijnë nga vetë ai sistem: nga GJKKO duke vendosur mbi kërkesa të kontestuara, nga Gjykata Kushtetuese duke shqyrtuar çështje sistemike, nga arkitektura apelative duke bërë punën për të cilën është ndërtuar. Një gjyqtar në një sallë seance në Tiranë, që i kërkohet të vendosë nëse kushtet e qasjes në dosje plotësojnë të drejtën e të pandehurit për të përgatitur mbrojtjen, është aktori mbi të cilin ngrihet në fund e gjithë struktura institucionale. Nëse ai gjyqtar do të vendosë kundër prokurorit në një çështje me ngarkesë politike, mbi bazë të ligjit procedural dhe jo të presionit politik, është testi që arkitektura duhet të kalojë që dizajni të funksionojë.

Testi nuk është rrëzuar. Por nuk është as kaluar në mënyrë gjithëpërfshirëse. Guximi apelativ mbi të cilin mbështetet argumenti ka qenë i pabarabartë. Gjykata Kushtetuese vepron nën presion politik që nuk është testuar plotësisht. Prestigji i prokurorisë mund të ndikojë rishikimin gjyqësor në mënyra që rregullat procedurale nuk mund t’i izolojnë plotësisht. Asgjë nga këto nuk e rrëzon arkitekturën. E gjithë kjo e ndërlikon pretendimin se arkitektura tashmë po bën atë për të cilën është ndërtuar.

Përgjigja ndaj kësaj ndërlikese nuk është të shkohet rreth institucioneve. Është të këmbëngulet që institucionet ta bëjnë punën. Sa herë që debati procedural del në rrugë, në studiot televizive, në kanalet diplomatike të ambasadave të huaja, institucionet dobësohen, nuk forcohen. Mbrojtësit e reformës ia detyrojnë reformës disiplinën e kërkimit të korrigjimit përmes kanaleve që vetë reforma krijoi, edhe kur ato kanale janë të ngadalta, edhe kur janë të papërsosura, edhe kur temperatura politike do ta bënte një rrugë më të shpejtë të dukej më tërheqëse. Kolona e Bollinos, e shkruar nga jashtë, nuk është rasti më i rëndë i nxjerrjes së debatit jashtë institucioneve, por është një rast i tij.

Problemi i vërtetë nuk është ai që Bollino emërton, dhe nuk është i dukshëm nga jashtë.

Kultura institucionale shqiptare nuk e ka kapur ende arkitekturën institucionale shqiptare. Reforma ndërtoi struktura të reja. Nuk ndërtoi ende zakonet institucionale që ato struktura kërkojnë. Brenda institucioneve post-reformë, mendësia para-reformë vazhdon të veprojë. Prokurorët e formuar në një kulturë të teatrit publik e bartin atë kulturë në një sistem të dizajnuar për përmbajtje prokuroriale. Mbrojtësit e formuar të bëjnë gjyqin përmes mediave e bartin atë zakon në një sistem të dizajnuar për gjyqësim përmes gjykatave.

Shtypi është aktori i tretë në këtë sistem dhe ai më pak i shqyrtuar. Media shqiptare nuk u zhvillua krahas një sistemi drejtësie funksional, ajo u zhvillua në mungesë të tij, dhe zakonet që fitoi në atë mungesë nuk janë çmësuar. Aty ku nuk ka regjistër për argumentin procedural, çdo veprim i prokurorisë bëhet ngjarje morale, dhe çdo mbrojtje bëhet ose rrëfim faji ose persekutim sipas orientimit politik të mediumit. Kuptimi publik i procesit gjyqësor nuk u ndërtua kurrë sepse nuk pati kurrë një gjyqësor që ta shpërblente. Atë që e zëvendësoi ishte spektakli moral, dhe spektakli moral është mediumi përmes të cilit shmangia procedurale tani lëviz. Rrjedhjet që mbërrijnë te shtypi, verdiktet që shtypi i jep para se provat të testohen, seancat e mbyllura që bëhen objekt teatri publik dhe jo shqyrtimi ligjor, e gjithë kjo është rrjedhojë e kulturës mediatike që nuk ka regjistër tjetër.

Variabli që mungon është përmbajtja institucionale. Është disiplina e trajtimit të procedurës kushtetuese si kufizim detyrues dhe jo si instrument taktik. Është njohja se pushteti prokurorial, i ushtruar brenda një sistemi të dizajnuar siç duhet, duhet të ushtrohet me përmbajtje më të madhe se sa sistemi teknikisht kërkon, pikërisht sepse legjitimiteti publik i institucionit varet prej saj. Dhe nuk janë vetëm institucionet që duhet ta mësojnë këtë. Shtypi duhet ta mësojë, klasa politike duhet ta mësojë, dhe publiku duhet të zhvillojë durimin që ritmi i procesit kushtetues kërkon.

Brezi i Mani Pulite në Itali kishte mjetet dhe i mungonte përmbajtja. Pas tyre nuk erdhi rinovim institucional por Berluskoni, dhe një brez i jetës politike italiane i formuar nga reagimi kundër tejkalimeve të prokurorisë. Mësimi është i disponueshëm në regjistrin historik. Nëse Shqipëria e ka lexuar, nuk është ende e qartë.

Ky është argumenti që duhet të mbërrijë, dhe nuk është ai që Bollino po bën. Ai po pyet nëse drejtësia shqiptare është bërë Guantanamo. Përgjigja e ndershme është se nuk është bërë, se krahasimi dështon në nivelin e strukturës, dhe se pyetja e parashtruar në këtë formë i kushton reformës më shumë se sa u kushton dështimeve procedurale që pretendon t’i adresojë.

Reforma e drejtësisë në Shqipëri nuk është një produkt i përfunduar. Është një arkitekturë kushtetuese që kërkon kulturë institucionale për të funksionuar, dhe ajo kulturë po ndërtohet në kohë reale, nën presion politik, me gabime që po grumbullohen dhe që do të duhet të korrigjohen përmes procesit apelativ dhe përmes grumbullimit të ngadaltë të zakonit institucional. Mbrojtja e reformës nuk është mbrojtja e çdo vendimi të SPAK-ut. Është këmbëngulja që korrigjimet të ndodhin brenda sistemit dhe jo kundër tij, dhe gatishmëria për të thënë, kur është e nevojshme, se një vendim i caktuar ishte i gabuar pa pranuar se institucioni që e mori atë vendim nuk duhet të ekzistojë.

Reforma është pikënisja. Destinacioni është kultura institucionale që nuk është ndërtuar ende, dhe që mund të mos ndërtohet pa atë lloj përmbajtjeje që asnjë institucion shqiptar, dhe asnjë redaksi shqiptare, ende nuk ka pasur rastin ta demonstrojë në shkallë të gjerë. Distanca mes pikënisjes dhe destinacionit është aty ku qëndron argumenti. Nuk është distanca mes Tiranës dhe Guantanamos.