BE financon ndarjen që Moska projekton dhe Beogradi zbaton

Rusia promovon ndarjen, Serbia e operacionalizon, dhe Bashkimi Evropian financon një sistem që vetë përpiqet ta shpërbëjë.

Ngadhnjim Brovina | Prishtinë

Vizita e Aleksandr Grushkos në Banja Luka më 21 prill, në sipërfaqe, ishte një ngjarje rutinë dypalëshe: një zëvendësministër i jashtëm, një qeveri entiteti, një deklaratë e përbashkët për Dejtonin dhe për ndërhyrjen perëndimore. Gjashtë ditë më parë në Pekin, ministri i jashtëm Sergej Lavrov i kishte dhënë të njëjtit qëndrim formën e tij teorike, duke u thënë gazetarëve se Rusia dëshironte që Ballkani të kishte “infrastrukturë bashkuese” kundër asaj që ai e përshkroi si përpjekje të Brukselit për ta kthyer Serbinë në një zonë tampon. Të dyja deklaratat, të marra së bashku, nuk janë dy mesazhe, por një i vetëm. Të lexuara në dritën e një dekade sjelljeje të koordinuar në Bosnje dhe Kosovë, ato përbëjnë një doktrinë funksionale ruse për Ballkanin Perëndimor, dhe kjo doktrinë, në formën e saj operative, është objekti i kësaj analize.

Doktrina, kështu e kuptuar, është më e lehtë për t’u formuluar sesa sugjeron paketimi i saj retorik. Objektivi i Moskës në rajon nuk është fitorja në ndonjë kuptim konvencional, dhe as dështimi i zgjerimit të Bashkimit Evropian si i tillë. Objektivi është ruajtja e segmentimit etnik si realitet kushtetues, sepse shoqëritë e segmentuara nuk mund të konvergojnë me tregun e përbashkët të BE-së; moskonvergjenca është kushti në të cilin ndikimi politik dhe energjetik rus mbetet i përdorshëm.

Ajo që Grushko mbron në Banja Luka është mekanizmi që prodhon këtë rezultat në Bosnje: një entitet etnik që i përgjigjet një shteti tjetër, refuzon harmonizimin fiskal federal, bllokon konsolidimin e pronës shtetërore dhe e trajton vendin ku është formalisht i integruar si një konstrukt juridik pa substancë reale. Fjalori i Lavrovit në Pekin për “infrastrukturë bashkuese” nuk e kundërshton këtë pozicion; është përmbysja e tij retorike. Bashkimi sipas kushteve dypalëshe ruso-kineze është, në praktikë, sinonim i mungesës së kohezionit rregullator dhe institucional që kërkon anëtarësimi në BE.

Literatura shkencore mbi hapësirën post-jugosllave e përkufizon këtë si ngurtësim të modelit konsociacional, ku instrumentet e ndarjes së pushtetit, të dizajnuara fillimisht për të siguruar paqen, fitojnë një jetë të dytë si arkitekturë vetoje që pengon konsolidimin e vetë shtetit. Çështja e Kosovës mund të lexohet si një projeksion i së njëjtës skemë mbi një shtet pa një kushtetutë të tipit Dejton. Për pesëmbëdhjetë vjet, Beogradi ka kërkuar të ndërtojë, përmes dialogut, atë që Bosnja e mori përmes luftës: një autonomi etnike formale me kompetenca legjislative, marrëdhënie të jashtme dhe veto strukturore ndaj qeverisë qendrore.

Instrumenti është Asociacioni i Komunave me Shumicë Serbe, i dakorduar në Bruksel më 19 prill 2013. Dy lexime bashkëjetojnë dhe nuk janë të pajtueshme. Prishtina e lexon Asociacionin si një trup bashkëpunimi ndërkomunal, të kufizuar nga Kushtetuta e Kosovës dhe nga vendimi i Gjykatës Kushtetuese i vitit 2015, i cili përcaktoi se ky trup nuk mund të ushtrojë kompetenca ekzekutive. Beogradi e lexon Asociacionin si një strukturë vetëqeverisjeje me nivel legjislativ për dhjetë komuna, me autoritet buxhetor, kompetenca gjyqësore të pjesshme, marrëdhënie të jashtme dhe lidhje ndërkufitare me Republikën e Serbisë. Hendeku mes këtyre dy leximeve është hendeku mes Kosovës si shtet unitar në përgatitje për anëtarësim dhe Kosovës si një shtet i tipit Dejton, në pritje. Leximi i Moskës përputhet me atë të Beogradit, ashtu si edhe praktika politike e Listës Serbe në terren.

Terreni mbi të cilin është zhvilluar ky konflikt shpesh keqpërshkruhet si politik. Terreni vendimtar ka qenë gjithmonë administrativ: kush paguan pensionet, cili kurrikulum rregullon arsimin, në cilin sistem shëndetësor hyjnë qytetarët, cilat polici dhe gjykata zbatojnë cilin ligj. Deri në mbylljet e viteve 2024 dhe 2025, jetesa e ndarë ishte tashmë e instaluar në veri të Kosovës dhe qëllimi i saj nuk ishte mbrojtja e të drejtave të pakicave; ishte ndërtimi i një shteti të dytë brenda të parit.

Hulumtimi në terren i International Crisis Group, i publikuar në maj 2024, dokumentoi se komunat paralele të Beogradit në veri operonin me buxhete deri në pesë herë më të mëdha se ato të sistemit të Kosovës; se arsimi dhe shëndetësia ishin pothuajse tërësisht në sistemin serb, ndërsa policia dhe gjykatat në atë të Kosovës; dhe se dy realitete juridike funksiononin në të njëjtat ndërtesa, ndonjëherë në të njëjtat dhoma, juridikisht të padukshme për njëra-tjetrën. Një qytetar mund të regjistronte një organizatë sipas ligjit të Kosovës, të paguante taksa në euro dhe, pak hapa më tej, të merrte përfitime në dinarë nga një agjenci serbe në zyrën ngjitur. Kjo nuk ishte akomodim i pakicave. Ishte një shtet i dytë.

Ky ishte edhe substrati ekonomik mbi të cilin është ndërtuar monopoli politik i Beogradit mbi serbët e Kosovës. Lista Serbe ka fituar çdo mandat serb në çdo zgjedhje ku ka marrë pjesë; arsyet janë strukturore. Zyra për Kosovën në Beograd, e drejtuar nga Petar Petkoviç, shpërndan transferta mujore prej 20,000 dinarësh për përfitues të përzgjedhur. Misioni i Vëzhgimit të Zgjedhjeve i BE-së dokumentoi presion mbi votuesit që varen nga këto transferta. Një raund i dytë pagesash u aktivizua para zgjedhjeve lokale të tetorit 2025. Në terminologjinë e shkencave politike, kjo është klientelizëm me një shtet të huaj si patron; në terma të thjeshtë, vota blihet çdo muaj.

Duke filluar nga shkurti 2024, qeveria e Kosovës ndërhyri kundër vetë kësaj arkitekture. Banka Qendrore ndaloi përdorimin e dinarit si mjet ligjor pagese. Policia hyri në degët e Bankës Poštanska Štedionica. Postat e Serbisë u mbyllën. Institucionet paralele u çmontuan. Më 15 janar 2025, autoritetet shpallën fundin e kësaj epoke.

Reagimi ndërkombëtar nuk ishte mbi ligjshmërinë, por mbi kohën dhe koordinimin. Askush nuk e kundërshtoi se strukturat operonin jashtë ligjit të Kosovës; kundërshtimi ishte procedural.

Në këtë pikë duhet të formulohet paradoksi qendror.

Plani i Rritjes i BE-së për Ballkanin Perëndimor synon konvergjencë ekonomike përmes integrimit në tregun e përbashkët dhe Tregun e Përbashkët Rajonal. Por vetë dokumentet e Komisionit identifikojnë si pengesa pikërisht kushtet që Beogradi ka ndërtuar: fragmentim tregu, divergjencë rregullatore dhe struktura paralele.

Plani ka në dispozicion gjashtë miliardë euro: dy miliardë në grante dhe katër miliardë në kredi koncesionare, të disbursuara kundrejt përmbushjes së reformave. Serbia përfiton rreth 1.58 miliardë euro. Më 12 janar 2026 u miratua disbursimi i parë.

Në kuadër të IPA III, rreth 2.2 miliardë euro janë programuar për Serbinë për periudhën 2021–2027. Në dhjetor 2025 u nënshkrua një marrëveshje e re financimi me vlerë 219.9 milionë euro, nga të cilat 139.4 milionë janë grante. Në total, ndihma e BE-së për Serbinë arrin rreth 4.5 miliardë euro. Serbia është përfituesi më i madh i fondeve të BE-së në Ballkanin Perëndimor.

Disonanca mund të përmblidhet në një fjali: Bashkimi Evropian po financon, me volum dhe ritëm në rritje, modernizimin ekonomik të një shteti që njëkohësisht mban struktura që minojnë vetë këtë konvergjencë; një shteti që ka përfshirje të identifikuar në hetimin e Banjskës së shtatorit 2023; që mbetet i varur nga gazi rus në rreth 85 për qind përmes NIS; dhe që ruan një linjë të qëndrueshme koordinimi me Moskën për çështjen e Kosovës në forumet shumëpalëshe.

Logjika strukturore është më e qartë se çdo episod i veçantë. Moska nuk kërkon dështimin e zgjerimit. Kërkon zbrazjen e tij: një zgjerim formal, pa konvergjencë reale.

Kosova, në këtë logjikë, nuk duhet të dështojë. Duhet të mbetet e papërfunduar: jo plotësisht sovrane në praktikë, jo plotësisht e integruar brenda, jo plotësisht e rreshtuar jashtë.

Në këtë rend, Serbia funksionon si instrument operacional. Moska furnizon kornizën gjeopolitike; Beogradi ndërton strukturën në terren — nga administrata paralele në Kosovë deri te vetoja e përhershme në Republika Srpska, nga blloku i mosnjohjeve te varësia energjetike e lidhur me Zarubezhneft dhe Optima Group, deri te prania simbolike, si tempulli ruso-serb në Banja Luka.

Kjo ndarje pune shtrihet edhe në narrativë. Në javën e vizitës së Grushkos, Aleksandar Vuçiç, Milorad Dodik dhe Željka Cvijanović koordinuan mesazhe publike që paraqisnin serbët në rajon si të kërcënuar. Ky kërcënim nuk korrespondon me ndonjë realitet të matshëm; ai është kushti që mban në këmbë arkitekturën e jetesës së ndarë dhe mbulesën politike të financimit evropian.

Dokumentet e BE-së e përshkruajnë problemin me saktësi. Politikat e saj e anashkalojnë atë.

Grushko shkoi në Banja Luka për të mbrojtur Dejtonin. Lavrov e quajti atë “infrastrukturë bashkuese”. Fjalët ndryshojnë. Dizajni mbetet.

Pyetja për Kosovën ka marrë përgjigje: sovraniteti mund të shtrihet, por me kosto.

Pyetja për Bashkimin Evropian mbetet e hapur: pse përfituesi më i madh i fondeve të tij lejohet të ruajë pikërisht atë që vetë BE e identifikon si pengesën kryesore për integrimin rajonal?

Grushko nuk kishte nevojë të sillte para në Banja Luka.

Paratë ishin tashmë aty.

Nga Brukseli.

Ngadhnjim Brovina është profesor asistent i shkencave politike në Universitetin për Biznes dhe Teknologji (UBT) në Prishtinë. Kërkimet e tij përqendrohen në marrëdhëniet ndërkombëtare, të drejtën ndërkombëtare, diplomacinë publike, shërbimet e inteligjencës dhe kundërinteligjencës, si dhe në proceset e paqes në Ballkanin Perëndimor, me vëmendje të veçantë te zhvillimi institucional dhe politika e jashtme e Kosovës pas pavarësisë.