Renditja që kurrë nuk u shkrua

Prof. Kadri Kryeziu 

Ekziston një lloj i veçantë pohimi kushtetues që paraqitet i veshur me modesti. Ai thotë: nuk po ju jap mendimin tim, po ju përcjell vetëm rregullën. Profesor Enver Hasani e ka bërë këtë pohim dy herë brenda një jave, në Klan Kosova dhe sërish te KosovaPress, dhe ky mohim po kryen më shumë punë sesa argumenti që e shoqëron. Sipas tij, Gjykata, jo ai, ka vendosur se Ushtruesi i Detyrës së Presidentit nuk mund të emërojë një Kryeministër, se Republika prandaj duhet të zgjedhë kreun e shtetit përpara se të formojë qeverinë, dhe se të veprosh në çfarëdo rendi tjetër është shkelje kushtetuese e, sipas shprehjes së tij, llojit më primitiv.

Disa vite i kam kaluar pranë këtyre dispozitave, fillimisht në hartimin e tyre e më pas si gjyqtar i Gjykatës që i interpretoi për herë të parë. Nuk gjej dot ndonjë rregull të tillë. Ajo që gjej është një lexim, dhe një lexim i kontestueshëm, i paraqitur sikur teksti ta kishte zgjidhur këtë çështje moti. Nuk e ka zgjidhur. Qëndrimi i ndershëm është i kundërt me atë që ofron Profesor Hasani: Kushtetuta është thuajse e heshtur për renditjen që ai e trajton si të detyrueshme, dhe në të vetmen pikë ku jurisprudenca nuk hesht, ajo i kundërvihet atij.

Le t’i marr pohimet sipas rendit në të cilin ato vërtet varen nga njëri-tjetri, sepse nuk janë tri konstatime. Janë një pohim i vetëm i veshur me tri kapele.

Pohimi mbajtës
Gjithçka mbështetet në premisën se Ushtruesi i Detyrës së Presidentit nuk e ka kompetencën të emërojë një mandatar për Kryeministër. Hiqe atë, dhe pjesa tjetër e strukturës bie, sepse nëse Ushtruesi i Detyrës mund të dekretojë, nuk ka arsye pse qeveria të mos formohet e para dhe presidenca të plotësohet më pas, gjë që pikërisht ndodhi në këtë vend në mars 2021 dhe nuk ngriti asnjë alarm kushtetues në atë kohë.

Atëherë, prej nga buron ndalesa? Profesor Hasani ia atribuon aktgjykimit të 25 marsit 2026. Do t’u kërkoja lexuesve, dhe do t’i kërkoja edhe atij, ta lexojnë dispozitivin e atij aktgjykimi, i cili është publik. Gjykata e shpalli kërkesën të pranueshme. Konstatoi se dekreti për shpërbërje i Presidentes Osmani nuk prodhoi asnjë efekt juridik. Vlerësoi se Kuvendi kishte tridhjetë e katër ditë për ta përfunduar zgjedhjen e Presidentit. Përcaktoi se, në rast dështimi, Kuvendi do të shpërbëhej në fuqi të Kushtetutës dhe zgjedhjet e parakohshme do të pasonin brenda dyzet e pesë ditësh. Dispozitivi ka tetë pika dhe asnjëra prej tyre nuk ka të bëjë me kompetencat e një Ushtruesi të Detyrës së Presidentit, me emërimin e një mandatari, apo me ndonjë renditje të kërkuar të Presidentit përpara qeverisë. Aktgjykimi ka të bëjë me një dekret shpërbërjeje dhe me një kalendar. Nuk ka të bëjë me atë se kush mund të nënshkruajë një dekret sipas nenit 84.

Profesor Hasani tregon përtej dispozitivit, drejt një paragrafi të numërtuar në arsyetim. Nuk do t’i bëj këtij paragrafi atë për të cilën po e kritikoj kur ia bën tërë aktgjykimit: ta karakterizoj një tekst nga kujtesa dhe t’i kërkoj publikut ta marrë karakterizimin për të mirëqenë. Nuk e kam pasur atë paragraf para syve që nga shpallja e vendimit, dhe një anëtar i dikurshëm i kësaj Gjykate duhet ta thotë këtë sesa të shtiret ndryshe. Por këtë do ta them me bindje: arsyetimi nuk e zgjeron dispozitivin. Një gjykatë që do të dëshironte t’ia hiqte Ushtruesit të Detyrës kompetencën e emërimit, duke përmbysur një praktikë të konsoliduar dhe duke trazuar formimin e çdo qeverie të ardhshme, do ta thoshte këtë në dispozitivin që shpall. Kjo Gjykatë nuk tha asgjë të tillë, sepse ajo çështje nuk ishte para saj. Palët kishin pyetur për një dekret shpërbërjeje. Gjykatat i përgjigjen pyetjes që u shtrohet.

Çfarë vendosi vërtet Gjykata për emërimin
Ja pjesa e praktikës që përmbledhja televizive e Profesor Hasanit e lë jashtë, dhe është pjesa që ka më shumë rëndësi, sepse për kompetencën e emërimit Gjykata në fakt ka folur, vetëm jo në aktgjykimin që ai citon.

Në vitin 2020, në rastin e formimit të Qeverisë Hoti, Gjykata Kushtetuese shqyrtoi një dekret presidencial që emëronte një Kryeministër nga partia që kishte dalë e dyta, dhe e konfirmoi atë dekret si të pajtueshëm me nenin 84, paragrafi 14, lexuar bashkë me nenin 95. Mësimi vërtet qëndron në arsyetim. Gjykata nuk e gjeti shkasin kushtetues në statusin personal të zyrtarit që e nënshkroi dekretin. E gjeti atë në sjelljen e shumicës parlamentare. Konstatoi se partia fituese, në korrespondencën e saj me Presidentin, nuk kishte dhënë asnjë shenjë se kishte ndërmend të propozonte një mandatar, se në vend të kësaj kishte kërkuar shpërbërje dhe zgjedhje të reja, dhe se kjo kërkesë e zhbënte vetë pretendimin e saj për ta bërë emërimin. Dekreti qëndroi për shkak të asaj që kishte bërë blloku i shumicës, jo për shkak të atij që mbante stilolapsin.

Kjo është korniza doktrinare brenda së cilës rri mosmarrëveshja e tashme, dhe ajo tregon larg Profesor Hasanit, jo drejt tij. Shqetësimi i Gjykatës ka qenë vullneti i shumicës parlamentare dhe detyra e Presidentit për t’i dhënë atij efekt. Teksti e përforcon këtë. Neni 90 parashikon se Kryetari i Kuvendit ushtron detyrën e Presidentit. Ai nuk numëron asnjë katalog të reduktuar kompetencash. Nuk e pezullon nenin 84, paragrafi 14. Nuk ka asnjë dispozitë askund në Kushtetutë sipas së cilës një Ushtrues i Detyrës së Presidentit mund të shpallë ligje, të nënshkruajë emërimin e drejtorit të agjencisë së inteligjencës dhe të komandojë forcën e sigurisë, e megjithatë të mos kryejë të vetmin funksion të emërimit të një mandatari. Një përjashtim i tillë do të duhej të ishte shkruar, dhe nuk është shkruar. Këtë nuk e mbështes në atë që synonte ndokush prej nesh që punuam në këta krerë, sepse synimi nuk e qeveris tekstin dhe një gjyqtar i dikurshëm duhet të jetë i fundit që shtiret se po. E ofroj vetëm si mbështetje për atë që teksti e tregon tashmë në fytyrën e vet: heshtja këtu është e llojit të menduar, jo një lëshim që dikush harroi ta plotësonte. Hartuesit dinin si ta kufizonin detyrën e ushtruesit. Siç do ta shohim, pikërisht në të njëjtin nen ata e kufizuan atë, me kohë. Nuk e kufizuan sipas lëndës, dhe dallimi nuk është rastësi.

Kundërshtimi që rrjedh nga natyra e detyrës së ushtruesit
Le t’ia jap Profesor Hasanit argumentin më të fortë që ai nuk arriti ta bënte tërësisht, sepse është ai që një jurist serioz do ta shtronte dhe ai që analiza ime deri tani nuk e ka prekur ende. Ai nuk rrjedh nga teksti dhe as nga rastet, por nga natyra e vetë gjësë. Detyra e ushtruesit, thotë argumenti, është ruajtëse për nga vetë përkufizimi. Një kujdestar e mban pushtetin në mirëbesim, për të ruajtur vazhdimësinë derisa të vijë bartësi i ligjshëm, dhe nuk duhet të marrë vendime që e lidhin institucionin thellë në ciklin e ardhshëm politik. Emërimi i një mandatari është akti konstitutiv me pasojat më të mëdha në një sistem parlamentar, ngaqë vë në lëvizje qeverinë që do ta mbajë detyrën për katër vjet. Pra, edhe duke pranuar se asnjë klauzolë nuk e ngushton shprehimisht detyrën e ushtruesit, vetë karakteri i saj duhet të nënkuptojë një kompetencë më të ngushtë, dhe kompetenca e emërimit është pikërisht akti që lidh përpara, të cilin një kujdestar duhet të jetë i fundit ta ushtrojë. Ky është një argument i vërtetë. Ai meriton një përgjigje të vërtetë, dhe ka tri të tilla.

E para është se teoria është e huazuar, jo vendore. Kujdestari ruajtës është tipar i sistemeve që e shkruan atë në kushtetutat e tyre, shprehimisht ose përmes një praktike të gjatë e të konsoliduar. Yni nuk bëri asnjërën. Ajo që bëri i yni, përkundrazi, në të njëjtin nen 90 që krijon detyrën e ushtruesit, ishte vendosja e një kufiri të vetëm e të shprehur: gjashtë muaj. Kur hartuesit dinë si ta kufizojnë një detyrë dhe zgjedhin ta kufizojnë me kohë, leximi i natyrshëm është se kufiri që shkruan është kufiri që ekziston. Të shtosh një kufi të dytë, të pashkruar, sipas lëndës, duke rrethuar kompetenca të caktuara që teksti kurrë nuk i rrethoi, nuk është interpretim i kësaj Kushtetute. Është importimi i një Kushtetute tjetër.

E dyta është se teoria provon shumë më tepër nga ç’do ta pranonte autori i saj. Nëse një kujdestar nuk mund të kryejë akte konstitutive që lidhin përpara, atëherë emërimi i Albin Kurtit nga Ushtruesja e Detyrës së Presidentit Osmani në mars 2021 ishte përtej kompetencës, qeveria e vendosur mbi atë emërim u vendos në mënyrë jokushtetuese, dhe pesë vjet aktesh të asaj qeverie mbështeten në një të metë themeltare. Profesor Hasani nuk e beson këtë. Nuk mund t’ia lejojë vetes, dhe as ndokush tjetër që ka interes në vazhdimësinë e Republikës. Një argument që, i ndjekur ndershmërisht deri në fund, e zhvlerëson qeverinë në detyrë që nga lindja, nuk është një parim që po zbatohet. Është një parim që po thirret kundër një bartësi detyre dhe që po pezullohet në heshtje për të tjerët.

Përgjigjja e tretë është ajo që duhet ta mbyllë çështjen, sepse e shpërbën premisën në vend që thjesht t’i kundërvihet. Emërimi nuk është aspak një akt që lidh përpara. Nuk lidh askënd. Sipas nenit 95, mandatari i emëruar duhet ende të paraqesë një qeveri dhe të fitojë votat e shumicës së të gjithë deputetëve të Kuvendit. Ushtruesi i Detyrës propozon; Kuvendi disponon. Një emërim që Parlamenti në detyrë mund ta hedhë poshtë thjesht duke mos dhënë gjashtëdhjetë e një vota nuk vendos asgjë dhe nuk paragjykon asgjë. Kështu, pikërisht akti që kundërshtimi ruajtës dëshiron më shumë ta vendosë jashtë mundësisë së një kujdestari, del se është akti që bart forcën më të vogël të pavarur në tërë procedurën e formimit. Kujdestari që emëron nuk e ka lidhur institucionin në ciklin e ardhshëm. Ai ka hapur një pyetje të cilës i përgjigjet Kuvendi i tashëm. Nuk ka asgjë nga e cila parimi ruajtës duhet të mbrojë, sepse dekreti nuk vendos asgjë që deputetët nuk e ratifikojnë.

Renditja që nuk rrjedh nga asgjë
Hiqe pohimin për emërimin, dhe renditja e famshme, Kuvend, pastaj President, pastaj qeveri, mbetet pa asgjë mbi të cilën të qëndrojë. Nuk është një urdhër i pavarur në tekst. Neni 95 nis duke thënë se pas zgjedhjeve Presidenti propozon një kandidat për Kryeministër. Ai parakupton një krye shteti që e kryen atë akt. Nuk thotë absolutisht asgjë për atë se ai krye shteti duhet të jetë President i sapozgjedhur e jo Ushtrues Detyre, për arsyen e thjeshtë se posti i Ushtruesit të Detyrës ekziston pikërisht për t’i kryer këto funksione kur karrigia është bosh.

Dy orët ecin veçmas dhe Kushtetuta kurrë nuk e nënshtron njërën ndaj tjetrës. Zgjedhja e Presidentit ecën sipas nenit 86 në binarin e vet, me dënimin e vet për dështim. Formimi i qeverisë ecën sipas nenit 95, me shkasin gjashtëdhjetëditor të shpërbërjes të nenit 82. Profesor Hasani i ka shkrirë dy detyrime të dallueshme në një shkallë të vetme dhe pastaj e ka quajtur shkallën rregull. Më e shumta që mund të thuhet me drejtësi, dhe do ta them sepse është e vërtetë dhe sepse presidenca vërtet është bosh dhe e vonuar, është se zgjedhja e një Presidenti është e ngutshme. Neni 82, paragrafi 3, ia bashkëngjit shpërbërjen dështimit, dhe kjo është një shpatë e vërtetë. Por e ngutshme nuk do të thotë e para në radhë. Ngutshmëria nuk e rishkruan radhën e veprimeve në urdhër kushtetues.

Një fjalë për gjashtë muajt
Ka një pohim më të ngushtë në vërejtjet e Profesor Hasanit që meriton korrigjim në drejtim të kundërt nga të tjerët, sepse këtu teksti është në anën e kundërshtarëve të tij dhe ai e ka lexuar së prapthi. Ai sugjeron se rizgjedhja e Kryetarit të Kuvendit do t’i jepte Ushtruesit të Detyrës një mandat të ri gjashtëmujor, dhe se ora prandaj nuk skadon kur shumëkush e merr me mend.

Tavani gjashtëmujor është real. Ai gjendet në nenin 90, paragrafi 3, dhe përsëritet fjalë për fjalë në nenin 10, paragrafi 3, të Ligjit për Presidentin. Por shih ku gjendet. Tërë neni 90 mban titullin Mungesa e Përkohshme e Presidentit, dhe çdo paragraf është hartuar për një President në detyrë që është i paaftësuar dhe pritet të kthehet. Kufiri lidhet me postin e ushtruesit të detyrës dhe me qëllimin e tij, mbulimin e rregullt të një mungese, jo me ardhjet e ikjet e atij që zë karrigen e Kryetarit të Kuvendit. Asgjë në dispozitë nuk thotë se rizgjedhja e Kryetarit të Kuvendit e nis numërimin nga e para, dhe struktura sugjeron se nuk mundet, sepse një orë që çdo shumicë mund ta rivendoste sipas qejfit nuk do të ishte fare kufi. Këtë e ngre jo për të shënuar një pikë, por për të bërë një vërejtje më të rëndësishme: situata jonë e tashme, një presidencë bosh sepse një mandat thjesht përfundoi, nuk është mungesa e përkohshme që neni 90 u shkrua për ta rregulluar. Pjesa më e madhe e asaj që tani pohohet me shumë bindje për mandatet e ushtruesit dhe rivendosjen e orëve është interpretim gjyqësor me analogji, jo tekst i qartë. Kjo është arsye edhe më e fortë që të gjithë, përfshirë këtë autor, të argumentojnë nga ajo që Gjykata vërtet ka vendosur dhe të shënojnë qartë se ku po arsyetojmë përtej saj.

Kthehem aty ku nisa, sepse vetë Profesor Hasani jep provën vendimtare kundër kornizimit të tij. Pasi na tha se renditja sipas së cilës Presidenti zgjidhet i pari është një normë detyruese dhe jo mendimi i tij, ai pastaj pranon, me të njëjtën frymë, se politika mund të vendosë ndryshe, siç ka vendosur edhe më parë, dhe se nëse askush nuk e çon shkeljen e pretenduar në Gjykatë, çështja mbaron aty. Lexoji ato dy pranime ngadalë. Një rregull që degët politike mund ta anashkalojnë në mënyrë të ligjshme, dhe që shpërbëhet plotësisht nëse askush nuk e çon në gjyq, nuk është urdhër kushtetues. Është një parashikim për atë se a do të paraqesë dikush një rast. Nuk ka asgjë të keqe në ofrimin e një parashikimi të tillë. Ka diçka të keqe në ofrimin e tij nën flamurin e kjo është Gjykata që po e thotë, jo unë.

Kushtetuta nuk e urdhëron Republikën të zgjedhë një President përpara se të formojë një qeveri. Ajo ia cakton emërimin e një Kryeministri kreut të shtetit, ofron një ushtrues të detyrës së kreut të shtetit pikërisht që ai funksion të mos bjerë në gjumë kur karrigia është bosh, dhe ia lë pjesën tjetër shumicës parlamentare dhe kutisë së votimit, nën dy afate që ecin paralelisht. Kjo është arkitektura. Është më pak e rregullt se një shkallë e numërtuar, dhe dukshëm më pak dramatike se një shkelje primitive që pret të denoncohet. Por është ajo që thotë teksti, dhe pas gjithë këtyre viteve mbetem i lidhur me disiplinën modeste të leximit të tij.

Prof. Kadri Kryeziu është ekspert i së drejtës kushtetuese dhe bashkëhartues i Kushtetutës së Republikës së Kosovës. Ka shërbyer si Zëvendëskryetar i Parë i Gjykatës Kushtetuese të Kosovës (2009 deri 2015) dhe është botues i The Kosovo Dispatch.