Kushtetuta që Brukseli nuk e lexoi

 Prof. Kadri Kryeziu

Më 21 korrik zëdhënësi i Shërbimit Evropian të Veprimit të Jashtëm doli me një deklaratë për Kosovën. Ajo hapet me një fjali që e njoh: “Sipas Kushtetutës së saj, Kosova është shoqëri shumetnike e qeverisur nga sundimi i ligjit.”

E njoh sepse kam pasur dorë në hartimin e saj. Është neni 3, paragrafi 1, i Kushtetutës së Republikës së Kosovës, i parafrazuar lehtë. Në origjinal thuhet se Republika e Kosovës është shoqëri shumetnike, e përbërë nga shqiptarët dhe komunitetet tjera, e cila qeveriset në mënyrë demokratike, me respektimin e plotë të sundimit të ligjit. Atë fjali e hartuam për të përshkruar një shtet. Brukseli e citoi këtë javë për të hapur një aktakuzë kundër tij. Dallimi midis këtyre dy leximeve është tema e kësaj kolumne, sepse mbi të qëndron pyetja nëse Republika e Kosovës është vend apo skenë teatri, e mbajtur në këmbë për qejfin e kritikëve të saj.

Së pari, rrjedha e ngjarjeve, sepse deklarata e ngjesh të gjithën në një ankesë.

Më 7 nëntor 2022, pas një mbledhjeje në Zveçan të thirrur nga Lista Serbe, gjyqtarët, prokurorët, policët dhe zyrtarët komunalë serbë dolën nga institucionet e Kosovës në veri me një akt të vetëm të bashkërenduar. Midis tyre ishin prokurorët, lëndët e të cilëve e shqetësojnë sot zëdhënësin. Dorëheqjet nuk ishin njëzet e shtatë vendime private, të arritura nga njëzet e shtatë ndërgjegje. Ishin një vendim, i marrë në një sallë partie, i ekzekutuar sipas orarit, për një mosmarrëveshje rreth targave. Personeli i la zyrat e veta, dosjet e veta dhe qytetarët, lëndët e të cilëve rrinin në ato dosje, dhe nuk u kthye për dyzet e katër muaj.

Pastaj, më 15 korrik 2026, dorëheqjet u tërhoqën. Vëreni datën, sepse e jep vetë deklarata e Bashkimit Evropian: një datë, për të gjithë. Dalja ishte kolektive dhe kolektive ishte edhe përpjekja për rikthim. Kjo, çfarëdo që të jetë, nuk është biografia e ndonjë juristi të veçantë. Është zbatimi i një pakete udhëzimesh, dhe paketa e udhëzimeve ka autor, dhe autori nuk ulet në Mitrovicë.

Më 20 korrik Këshilli Prokurorial i Kosovës, organi kushtetues kompetent për sistemin prokurorial, i shqyrtoi kërkesat për tërheqjen e dorëheqjeve dhe i refuzoi. Ai ia përcolli emrat e shtatë prokurorëve Zyrës së Presidentit me propozim për shkarkimin e tyre. Më 21 korrik Ushtruesi i detyrës së Presidentit nënshkroi dekretet. Neni 84 i Kushtetutës parasheh që Presidenti emëron dhe shkarkon prokurorët me propozim të Këshillit Prokurorial të Kosovës. Ky mekanizëm nuk u shpik javën e kaluar. Është mekanizmi që e projektuam vetë, dhe ai punon në të vetmen renditje që lejon: Këshilli propozon, Presidenti dekreton.

Ky është procesi për të cilin Bashkimi Evropian thotë se duket “i papajtueshëm me ligjin, me procesin e rregullt ligjor dhe me kërkesat e përgjithshme të sundimit të ligjit në Kosovë”. Deklarata nuk thotë me cilin ligj. Nuk thotë me procesin e kujt. Ajo shpall një përfundim juridik nga podiumi i një zëdhënësi dhe i kërkon lexuesit ta marrë si çështje të mbyllur.

Para se ta trajtojmë pyetjen juridike si pyetje juridike, lexojeni edhe një herë deklaratën dhe bëni një auditim të thjeshtë. Numëroni aktorët e saj. Kosova shfaqet, si marrësja e çdo kërkese. Këshilli Prokurorial shfaqet, si burim shqetësimi. Ushtruesi i detyrës së Presidentit gjithashtu. “Personeli gjyqësor serb i Kosovës” shfaqet, si objekt për t’u riintegruar. Tani kërkojeni nëpër të pesë paragrafët autorin e ngjarjes që përshkruajnë. Lista Serbe nuk është aty. Beogradi nuk është aty. Mbledhja në Zveçan nuk është aty. Udhëzimi nuk është aty. Në një deklaratë të shkaktuar tërësisht nga një braktisje që një parti e drejtuar nga Beogradi e urdhëroi, e organizoi dhe për të cilën që atëherë ka shprehur publikisht keqardhje, partia urdhëruese shfaqet saktësisht zero herë. Dorëheqjet jepen në gramatikën e motit, diçka që “u dorëzua”, ashtu siç bie shiu. Vetëm institucionet e Kosovës veprojnë, prandaj vetëm institucionet e Kosovës mund të jenë fajtore. Kjo nuk është harresë e hartuesit. Është arkitektura e përhershme e politikës së Brukselit për Kosovën: Prishtina si e pandehura e përjetshme, e ulur pranë një të bashkëpandehuri që nuk emërtohet kurrë, duke u përgjigjur për plagë të projektuara gjetiu. Deklarata nuk është analizë e plagës. Është vendim se kush mund të akuzohet për të, i marrë para se faktet të lejohen të hyjnë në sallë.

Tani pyetja juridike. Teoria e BE-së, e dukshme në formulimin e saj për “dorëheqjet që tashmë ishin tërhequr”, është se një dorëheqje e paraqitur në nëntor 2022 mbetej ofertë pezull, e revokueshme sipas dëshirës së dorëhequrit, në korrik 2026. Sipas kësaj teorie, një zyrë e braktisur faktikisht, për gati katër vjet, me udhëzimin e një partie politike të drejtuar nga një kryeqytet fqinj, mbeti juridikisht e hapur gjithë atë kohë, duke pritur, si një pallto e lënë mbi karrige. Zyrtarit i mjafton të kthehet kur të ndryshojë moti dhe të shpallë se dorëheqja tërhiqet, dhe shteti duhet t’ia vendosë karrigen përsëri në vend dhe ta falënderojë që erdhi.

E ftoj lexuesin të më tregojë një rend juridik që funksionon kështu. Dorëheqja nga një funksion publik nuk është send i lënë në ruajtje. Është akt me pasoja, dhe pasoja e parë është se zyra duhet të vazhdojë të funksionojë pa ty, gjë që sistemi prokurorial i Kosovës, me mungesë stafi dhe i riorganizuar, ka katër vjet që e bën. Nëse ligji i Kosovës e lejon tërheqjen e një dorëheqjeje të tillë, me çfarë afati dhe me çfarë efekti, është pyetje e mirëfilltë e së drejtës administrative, dhe do ta them hapur atë që një partiak nuk do ta thoshte: kronologjia këtu, kërkesa të paraqitura më 15, të refuzuara më 20, të dekretuara më 21, ngre pyetje të diskutueshme, dhe juristë seriozë mund t’i kontestojnë. Por pyetjet e së drejtës administrative të Kosovës kanë një adresë, dhe adresa nuk është një sallë shtypi në Bruksel. Prokurorët e shkarkuar mund ta kundërshtojnë vendimin e Këshillit dhe dekretet para gjykatave të Kosovës dhe, në fund, përmes ankesës individuale, para Gjykatës Kushtetuese në të cilën dikur kam shërbyer. Procesi i rregullt ligjor nuk është gjendje shpirtërore. Është forum. Forumi është i hapur, dhe ia vlen të ndalemi te vendi ku ai qëndron: mjeti juridik për këta shtatë burra kalon nëpër vetë sistemin gjyqësor nga i cili ata dolën. Institucionet që i braktisën si të paligjshme më 2022 janë institucionet, mbrojtjet e të cilave Brukseli tani i thërret në emër të tyre. Pajtohemi që ato mbrojtje ekzistojnë. Pikërisht këtu qëndron puna.

Tani te fjalia, sepse fjalia është shkelja e vërtetë, dhe për ta kuptuar shkeljen duhet të kuptoni se ekzistojnë dy gjëra që quhen shumetnicitet, dhe ato nuk janë farefis me njëra-tjetrën.

E para është ajo që e shkruam në Kushtetutë. Në të, karakteri shumetnik i institucioneve të Kosovës është veti e institucioneve. Neni 109 kërkon që Prokurori i Shtetit të pasqyrojë përbërjen shumetnike të Republikës. Neni 110 e ngarkon Këshillin Prokurorial ta sigurojë atë dhe kërkon përparësi në rekrutim për Komunitetet e nënpërfaqësuara. Këto dispozita lidhen me zyrat, me procedurat, me arkitekturën e përhershme të shtetit, dhe mbështeten mbi një premisë aq themelore sa nuk menduam se duhej thënë: se prokurori serb që e bën betimin është qytetar aktiv i Republikës, që ushtron pushtet publik nën të njëjtin ligj, që mbart të njëjtat detyrime dhe i përgjigjet të njëjtës disiplinë si çdo koleg në ndërtesë. Përfshirja e tij është reale pikërisht sepse zyra e tij është reale, që do të thotë se ajo mund të fitohet, të ushtrohet dhe, po, të humbet. Kjo është barazia e qytetarëve. Ajo nuk është fjalë spektatori.

Shumetniciteti i dytë është ai që duket në deklaratën e zëdhënësit, dhe ai është teatër. Matet me numërim kokash dhe fotografohet në prerje shiritash. Kërkon që një numër i caktuar trupash serbë të zënë një numër të caktuar karrigesh, dhe është krejtësisht indiferent ndaj asaj se çfarë bëjnë ata zyrtarë, kujt i përgjigjen, a paraqiten në punë, apo a i braktisin postet e tyre katër vjet me një udhëzim të huaj, sepse funksioni i tyre në këtë skemë nuk ishte kurrë ndjekja penale. Funksioni i tyre ishte të shfaqeshin në raportin vjetor nën titullin e diversitetit. Shumetniciteti teatral nuk do qytetarë serbë të Kosovës. Do një trupë aktorësh. Dhe një trupë, ndryshe nga qytetarët, duhet të mbrohet nga pasojat e skenarit, sepse shfaqja duhet të vazhdojë.

Lexojeni kërkesën e BE-së përmes asaj thjerrëze dhe forma e saj del sheshit. Brukseli nuk po i kërkon Kosovës t’i përfshijë serbët e vet. Kushtetuta e Kosovës tashmë e urdhëron këtë, në dispozita më të forta se çdo gjë që ka propozuar BE-ja. Brukseli po i kërkon Kosovës t’i përjashtojë ata nga rregullat: të vendosë, si rregull pune të Republikës, që një zyrtar serb që del me urdhër të Beogradit ruan një pretendim mbi zyrën e vet, të cilin asnjë zyrtar shqiptar që braktis postin nuk do ta ruante as një javë. Kjo nuk është qytetari e barabartë. Kjo është doktrinë e mbiqytetarëve, një kastë për të cilën rregullat e funksionit publik janë fakultative, betimet e së cilës janë dekorative dhe karriget e së cilës shteti i mban në ruajtje për llogari të partisë që i zbraz. Dhe ja çfarë nuk e shohin kurrë në sy autorët e doktrinës në Bruksel: një komunitet, zyrtarët e të cilit nuk mund të shkarkohen, nuk është komunitet që po mbrohet. Është komunitet që po mbahet rob. Doktrina e mbiqytetarit nuk i fuqizon serbët e Kosovës. Ajo fuqizon organizatën e vetme që i komandon braktisjet, ia dorëzon asaj gjithë praninë institucionale të komunitetit dhe e shtyn jashtë jetës publike pikërisht atë qytetar serb për të cilin u shkrua Kushtetuta, atë që do ta bënte betimin dhe do ta mbante, do t’u shërbente fqinjëve të vet dhe do t’i përgjigjej ligjit e jo një salle partie në Zveçan. Sa herë që Brukseli i mbron shtatë karriget, ai nuk po e mbron komunitetin. Po mbron drynin e vënë mbi komunitetin.

Nuk kemi nevojë të hamendësojmë nëse braktisja ishte instrument presioni, sepse autorët e saj e kanë thënë vetë. Gjatë fushatës së fundit komunale, Lista Serbe pranoi se udhëzimi që serbët të braktisnin institucionet e Kosovës më 2022 kishte qenë gabim, me një ngushëllim të vetëm si rrethanë lehtësuese: të paktën ia kishte tërhequr vëmendjen bashkësisë ndërkombëtare. Lexojeni atë pranim krah deklaratës së zëdhënësit dhe dy dokumentet e plotësojnë njëri-tjetrin. Dorëheqja u projektua për ta thirrur Brukselin, dhe ja Brukseli, i thirrur, katër vjet më vonë, duke e përshkruar mbylljen e dosjes si kërcënim për sundimin e ligjit. Deklarata nuk është vlerësim i instrumentit. Është vetë instrumenti në punë.

Dhe çmimi i teatrit paguhet në monedhën për të cilën Brukseli pretendon se kujdeset: një shtet funksional. Mendoni çfarë mësimi do të jepte rregulli i BE-së, po të zbatohej deri në fund. Do t’i mësonte çdo zyrtari të ardhshëm, të çdo komuniteti, se dezertimi shpërblehet dhe shërbimi është për budallenjtë; se një zyrë është pozitë për t’u tregtuar, jo detyrë për t’u kryer; se mënyra më e sigurt për të mbajtur pushtet mbi institucionet e Kosovës është t’i braktisësh ato. Do ta kthente çdo rekrutim të një zyrtari të pakicave në përgatitjen e një krize të ardhshme pengjesh. Asnjë shtet nuk i mbijeton dot një strukture të tillë nxitjesh, dhe njerëzit që ajo i lë në baltë të parët nuk janë abstraksione. Për katër vjet qytetarët e veriut, dhe qytetarët serbë mbi të gjithë, jetuan me një shërbim prokurorial të zbrazur: lëndë të vonuara, dosje të ricaktuara, viktima në pritje, sepse prokurorët e tyre ishin shndërruar në mjete pazari. Vëreni për çfarë shqetësohet deklarata e BE-së dhe për çfarë jo. Ajo flet për personelin gjyqësor serb të Kosovës. Nuk thotë asgjë për palët ndërgjyqëse, viktimat apo të pandehurit serbë të Kosovës, njerëzit për të cilët ai personel ishte krijuar. Në regjistrat e Brukselit komuniteti shfaqet si staf, kurrë si qytetarë me lëndë. Vetëm ky lëshim mjafton për të treguar cilin shumetnicitet e mbron deklarata.

Ajo që deklarata nuk e përmend kurrë është dera, prandaj do ta përshkruaj derën. Asgjë e dekretuar këtë javë nuk i prek garancitë kushtetuese. Klauzola e përparësisë qëndron. Vendi i rezervuar i Komuniteteve në sistemin prokurorial qëndron. Vendet e lira ekzistojnë, mund të shpallen, dhe çdo qytetar serb i Republikës që aplikon do të aplikojë në institucione, dokumentet themeluese të të cilave, ato që ndihmova t’i hartoja, e detyrojnë Këshillin t’i japë përparësi kandidaturës së tij. Serbët e Kosovës jo vetëm që janë të mirëpritur në sistemin prokurorial; sistemi është kushtetutshmërisht i paplotë pa ta. Dhe juristët serbë që do të hyjnë nga ajo derë do të hyjnë me diçka që paraardhësit e tyre nuk e patën kurrë: një zyrë që është vërtet e tyre. Jo mjet pazari në negociatën e dikujt tjetër, jo karrige që ia ruan partia, por një emërim real në një shtet real, me mandatin, autoritetin dhe llogaridhënien që ia japin vlerën funksionit publik. Do të hyjnë gjithashtu duke e ditur një fakt të vendosur njëherë e mirë, dhe ai fakt i mbron: rruga e 7 nëntorit 2022 të nxjerr nga ndërtesa dhe nuk të kthen më brenda. Ky nuk është kërcënim. Është parakushti i pavarësisë së tyre, sepse një prokuror që asnjë parti nuk mund ta urdhërojë të dalë është prokuror që asnjë parti nuk mund ta urdhërojë si të veprojë. Ajo që mbaroi këtë javë nuk është vendi i komunitetit serb në sistemin e drejtësisë së Kosovës. Ajo që mbaroi është rregullimi në të cilin ai vend administrohej nga jashtë Republikës. Riintegrimi është detyrim kushtetues i Kosovës dhe oferta e saj e përhershme. Telekomanda nuk është as njëra, as tjetra, dhe një deklaratë që nuk i dallon dot të dyja nuk po e mbron shoqërinë shumetnike. Po e mbron telekomandën.

Fjalia që e citoi Brukseli ka dy pjesë. Kosova është shoqëri shumetnike; ajo qeveriset nga sundimi i ligjit. I shkruam bashkë sepse janë një projekt i vetëm: vendi i Komuniteteve në shtet sigurohet me ligj, që do të thotë se sigurohet nga institucione që funksionojnë, vendosin dhe i mbyllin dosjet e tyre, dhe nga qytetarë, të çdo komuniteti, që qëndrojnë të barabartë para atyre institucioneve, në të drejta dhe në pasoja njësoj. Javën që shkoi pjesa e dytë e bëri punën e vet në emër të së parës. Këshilli kompetent vendosi, Presidenti dekretoi, dhe një proces i lënë me qëllim i hapur për dyzet e katër muaj u mbyll. Shtatë karriget nuk janë më pengje. Janë vende të lira, dhe vendet e lira, ndryshe nga pengjet, mund të plotësohen nga qytetarë.

Republika e Kosovës nuk është send i dhënë hua. Zyrat e saj nuk janë rekuizita, serbët e saj nuk janë trupë aktorësh dhe Kushtetuta e saj përshkruan një shtet, në një fjali në hartimin e së cilës pata nderin të marr pjesë. Brukseli është i lirë ta parapëlqejë teatrin. Shteti i përshkruar në atë fjali ka të drejtë, madje edhe detyrim, të bëjë pikërisht atë që bëri këtë javë: të qeverisë.