Brezi që trashëgoi Memorandumin

Një memorandum për Kosovën, i shkruar nga lëvizja protestuese e Serbisë dhe i nxjerrë rresht për rresht nga dorëshkrimi i SANU-së i vitit 1986, mbyll çdo gjë që kishte mbetur nga teza për një Serbi proevropiane.

Prof. Kadri Kryeziu 

Asgjë në Kragujevc më 17 maj nuk ishte rastësore. Studentët e Serbisë, po ata studentë, lëvizja protestuese e të cilëve në Evropë lexohet si mobilizimi më premtues qytetar në kontinent që nga Majdani, u mblodhën në qytetin që nacionalizmi serb e ka emëruar gjithmonë djepin e shtetësisë moderne, te një tribunë kushtuar Universitetit cung që Beogradi e mban në Mitrovicë me të vetmin qëllim që të shfaqë mosnjohjen e Kosovës, dhe lexuan zëshëm një memorandum për Kosovën. Teksti u riprodhua i plotë nga Danas, nga Vreme, nga N1, nga Insajder, nga çdo medie serioze serbe. Gjuha e tij ishte nxjerrë, frazë për frazë, nga një dokument që studentët duhej ta kishin studiuar për ta imituar.

Balsha Bozhoviq, ish-deputet i Partisë Demokratike dhe figurë që e ka kaluar karrierën në opozitën proevropiane të Serbisë, shkroi brenda pak orësh: “Studentët kanë publikuar Memorandumin e tyre për Kosovën, me të cilin vazhduan me vetëdije politikën e Dobrica Çosiqit dhe të Memorandumit të SANU-së të vitit 1986. Që tani e tutje qeveritë do të ndryshojnë, por ideologjia do të mbetet e njëjta. Zoran Gjingjiqi, në atë skenar, ishte një rastësi. Serbia mbetet në rrugën e gabuar.”

Gjykimi vjen nga brenda jetës politike serbe. Nuk është retorikë shqiptare. Është një liberal serb që emërton atë që sapo ka bërë publikisht lëvizja reformatore e vendit të tij, me iniciativën e vet, pa askënd që i mban armë në kokë.

Ajo çfarë u vendos në memorandum është teologjia politike e kombësisë organike në formën e saj të pamaskuar. Kosova, deklaron dokumenti, nuk është territor. Është “komponent i identitetit kombëtar serb”. Pa të, “kodi kulturor dhe historik humbet burimin dhe kuptimin e tij”. Lufta për të është luftë për “fytyrën tonë, kulturën tonë, të ardhmen tonë”. Çdo qytetar regjistrohet aty si “bartës i kujtesës kolektive” me “detyrë” për ta ruajtur këtë trashëgimi. Popullsia që në fakt jeton në atë territor, mbi nëntëdhjetë përqind e së cilës janë shqiptarë, shfaqet në tekst një herë të vetme, në mënyrë anonime, si “njerëzit që jetojnë në këtë territor”. Ata nuk emërtohen. Ata nuk përshkruhen. Ata nuk konsultohen. Ata janë një detaj demografik që duhet menaxhuar brenda një kornize kushtetuese serbe.

Ky fjalor nuk është specifikisht ballkanik dhe nuk është specifikisht serb. Është gjuha operative e çdo projekti etnokombëtar që sot prodhon dhunë në Evropë. Kur Vladimir Putini aneksoi Krimenë në mars të vitit 2014, e shpalli si rikuperim të “tokës së shenjtë”, të djepit të qytetërimit ortodoks rus, “pjesë të patjetërsueshme të Rusisë”, ndarja e së cilës kishte qenë një plagë artificiale në trupin e kombit historik. Kur urdhëroi pushtimin e Ukrainës në shkurt 2022, e paraqiti si mbrojtje të “një populli të vetëm” kundër një fiksioni administrativ të imponuar nga hartografët sovjetikë, një mbrojtje e zhvilluar në emër të një popullsie, preferencat e vërteta politike të së cilës janë shprehur zgjedhje pas zgjedhjeje që nga viti 1991, dhe gjithsesi janë trajtuar si mbetje e manipulimit të huaj. Gramatika është identike me gramatikën e tekstit të Kragujevcit. Territori nuk është territor. Kombi nuk është qytetaria e një shteti, por trup metafizik, gjeografia themelore e të cilit nuk mund të amputohet pa vdekje shpirtërore. Njerëzit që jetojnë në truallin e kontestuar janë figurantë anonimë brenda një rrëfimi, protagonisti i të cilit është vetja historike e shpirtërore. Kjo është teologjia politike që prodhoi Buçën dhe Mariupolin. Është teologjia politike që lëvizja studentore serbe zgjodhi, në maj të vitit 2026, ta gdhendë si vullnetin e unifikuar të brezit reformator.

Zgjedhja nuk ishte e detyruar. Ishte një betim.

Arkitektura ka pasoja, dhe pasojat janë të dokumentuara. I njëjti fjalor, kur komandoi për herë të fundit shtetin serb, furnizoi kornizën njohëse brenda së cilës revokimi i autonomisë së Kosovës në mars 1989 dukej si restaurim e jo si uzurpim; brenda së cilës largimi i mijëra mësuesve, mjekëve, gjyqtarëve dhe nëpunësve civilë shqiptarë nga postet e tyre dukej si rregullim administrativ; brenda së cilës mbyllja e shkollave dhe gazetave në gjuhën shqipe dukej si korrigjim i një anomalie; brenda së cilës fushata e viteve 1998 dhe 1999, që dëboi qindra mijëra shqiptarë nga shtëpitë e tyre, dukej si mbrojtje e diçkaje të vetëkuptueshme. Secili nga ata hapa kërkonte jo një vendim më vete, por një kornizë ideologjike që tashmë ishte shkruar.

Korniza u shkrua nga gjashtëmbëdhjetë anëtarë të Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve në vitin 1986, u rrodh te Veçernje novosti në shtator të atij viti, dhe nuk u zhvendos kurrë nga qendra institucionale e jetës intelektuale serbe. Rryma pakicë që e kundërshtoi, nga Latinka Peroviqi dhe Bogdan Bogdanoviqi deri te tetëmbëdhjetë akademikët që nënshkruan Apelin e SANU-së kundër luftës të vitit 1992, u margjinalizua brenda vendit të vet dhe u shty në komitete të Helsinkit dhe revista të vogla. Arkitektura mbijetoi sepse kritikët e saj u mundën, jo sepse mungonin.

Studentët nuk kishin lindur kur ndodhi kjo. E studiuan. E zgjodhën. Shkruan një dokument, argumenti strukturor i të cilit është dokumenti që Sllobodan Millosheviqi trashëgoi dhe e vuri në veprim. E bënë këtë duke ditur çfarë ishte bërë me versionin e mëparshëm. E bënë gjithsesi.

Opozita proevropiane e Serbisë ka pritur një brez që do ta refuzonte këtë trashëgimi. Ajo pritje tani ka mbaruar. Brezi është përgjigjur. Nuk ka refuzuar asgjë. Ka rinovuar gjithçka.

Fronti i Gjelbër i Majtë dhe Lëvizja e Qytetarëve të Lirë, dy formacionet, zyrtarët e të cilave kanë pranuar publikisht kornizën franko-gjermane dhe realitetin de fakto të Kosovës që nga viti 1999, së bashku nuk kontrollojnë ndonjë pjesë domethënëse të elektoratit serb. Marko Vujaçiqi, sekretari ndërkombëtar i Frontit të Gjelbër të Majtë, e ka vënë në dukje vetë me shkrim se gjithçka në politikën serbe jashtë atyre dy partive të vogla është “iluzion”. Fraza e tij duhet marrë në kuptimin e fjalëpërfjalshëm. Poli proevropian në Serbi është një nga zyrtarët e vet që e përshkruan atë si mbetje margjinale brenda një rryme kryesore të zhytur në iluzion. Ky nuk është përshkrim i një force politike. Është përshkrim i një ekzili.

Memorandumi i Kragujevcit, pra, nuk është një rrëshqitje e një lëvizjeje që përndryshe është reformiste. Është momenti në të cilin lëvizja reformiste i tha Prishtinës, Brukselit, Tiranës dhe Uashingtonit se çfarë është ajo në të vërtetë mbi çështjen që përcakton çdo çështje tjetër në këtë rajon. Është momenti në të cilin protesta qytetare serbe, mobilizimi me lexueshmërinë morale më të madhe në vend që nga viti 2000, deklaroi me iniciativën e vet se Kosova nuk është çështje politike por çështje ontologjie kombëtare; dhe se pozicioni i regjimit dhe pozicioni i lëvizjes reformiste, mbi këtë çështje të vetme, nuk janë kundërshtues por të sinkronizuar.

Pasoja për Kosovën nuk është çështje disponimi a interpretimi. Bashkëbiseduesi që korniza e dialogut e ka prezupozuar gjatë pesëmbëdhjetë vjetëve, qeveria e ardhshme serbe që do të pranonte realitetin dhe do të nënshkruante, sapo është anuluar paraprakisht nga poshtë, nga vetë forca shoqërore që supozohej ta prodhonte. Nuk ka asnjë vend parkimi të mbetur në politikën serbe për atë bashkëbisedues. Të dyja korsitë janë të zëna. Regjimi pushton versionin maksimalist të kornizës. Lëvizja reformiste tani pushton versionin qytetarisht të respektueshëm të së njëjtës kornizë. Hapësira midis tyre është bosh. “Iluzioni” i Vujaçiqit është territori i vetëm i mbetur, dhe Vujaçiqi e emërtoi vetë.

Brezi reformator që Evropa po priste të trashëgonte Serbinë, me iniciativën e vet, me fjalët e veta, mbi platformat e veta, ka nënshkruar të njëjtin betim të shkruar për herë të parë në vitin 1986 e të folur tani në rusisht nga Kremlini. Është i njëjti betim. Prodhon të njëjtën arkitekturë. Arkitektura ka të njëjtat pasoja kudo që i lejohet të qeverisë.

Gjingjiqi ishte një rastësi. Betimi mbetet.