Aksioma e Beogradit

Serbia nuk po kërkon më një vend në tryezën e Europës. Po propozon një tryezë tjetër.

Ngadhnjim Brovina | Prishtinë

Më 18 prill, në Antalia, ministri i Jashtëm i Serbisë, Marko Đurić, formuloi një fjali që duhet lexuar me kujdes. Duke folur pas Takimit të Tretë Ministror të Platformës së Paqes në Ballkan, ai tha se “është e qartë se rruga drejt stabilitetit rajonal, paqes dhe përparimit kalon përmes Beogradit.” E tha një herë. Pastaj e përsëriti.

Kjo nuk është vetëpromovim diplomatik. Në Antalia, Đurić formuloi një premisë që funksionon si aksiomë. Një aksiomë nuk është mburrje. Është pikënisje, një pretendim nga i cili pritet të rrjedhin rregullimet e tjera.

Kjo kornizë nuk është e re në diplomacinë serbe. Variacione më të buta janë shfaqur në deklaratat e politikës së jashtme gjatë tetëmbëdhjetë muajve të fundit, nga deklarata e përbashkët e qershorit 2024 me Republikën Srpska, që formalizoi koordinimin paralel politik, te opinioni Rama–Vučić në Frankfurter Allgemeine Zeitung, që propozonte një model me dy nivele integrimi për Ballkanin Perëndimor. Ajo që është e re në Antalia është konsolidimi: një pohim i vetëm, i prerë, i shoqëruar me një sinjal institucional.

Për një çerek shekulli, diplomacia në Ballkan ka funksionuar mbi një premisë të kundërt. Korniza e Brukselit, me të gjitha kufizimet dhe frustrimet e saj, është ndërtuar mbi idenë se Ballkani Perëndimor është një rajon shtetesh sovrane të barabarta, normalizimi i të cilave ndërmjetësohet nga institucionet europiane dhe stabilizimi i të cilave lidhet me procesin e anëtarësimit. Është një arkitekturë e ngadaltë, e kushtëzuar, herë herë jokonsistente. Por ka një veçori thelbësore: asnjë kryeqytet në rajon nuk ka të drejtë vetoje mbi të tjerët.

Fjalia e Đurić-it synon ta zëvendësojë këtë parim. Jo me zë të lartë dhe jo menjëherë, por në mënyrë të qëndrueshme. Sipas kësaj logjike, stabiliteti nuk prodhohet nga shtete të barabarta që zgjedhin bashkëpunimin. Ai prodhohet nga një rajon që e njeh qendrën e vet. Dhe ajo qendër është Beogradi.

Platforma
Pretendimet hegjemone nuk paraqiten si pohime të zhveshura. Ato marrin formë përmes strukturave. Fjalia e Đurić-it bëhet domethënëse për shkak të asaj që e shoqëron: një samit liderësh të Platformës së Paqes në muajt në vijim, me agjendë që përfshin kalimet kufitare, koordinimin për fatkeqësitë natyrore, shkëmbimet rinore dhe krijimin e një “klime që u jep brezave të rinj besim për një të ardhme ndryshe.” Platforma bashkë organizohet me Turqinë. Ky është takimi i tretë ministror në këtë format, që do të thotë se nuk kemi më një nismë prove, por një mekanizëm në zhvillim, me vazhdimësi dhe me një samit në horizont. Ajo funksionon jashtë Procesit të Berlinit. Nuk është rivale e Bashkimit Europian si bllok alternativ, por është rivale në kuptimin që ka rëndësi, si arkitekturë paralele.

Arkitekturat paralele nuk kanë nevojë të zëvendësojnë atë që ekziston. Mjafton të ekzistojnë. Sapo ekzistojnë, diplomacia rajonale fiton një tryezë të dytë dhe shtetet fillojnë, në mënyrë të heshtur, të vendosin se cilat çështje i çojnë në cilin forum. Çështjet që kërkojnë kushtëzim shkojnë në Bruksel. Ato që kërkojnë shpejtësi, fleksibilitet ose shmangie të kushtëzimit, shkojnë diku tjetër. Me kohë, “diku tjetër” kthehet në sistem.

Një platformë ministrore nuk është fotografi samiti. Është zakon koordinimi. Dhe zakonet e koordinimit ndërtojnë rendet rajonale.

Zbatimi
Pretendimet për rend rajonal testohen jo në momentin e shpalljes, por në momentin e kundërshtimit. Testi erdhi në të njëjtën ditë në Antalia. Ministri i Jashtëm i Bosnjë dhe Hercegovinës, Elmedin Konaković, artikuloi publikisht një shqetësim që ndajnë shumica e kryeqyteteve në rajon dhe pothuajse asnjë në Europën Perëndimore: referencat e presidentit serb Aleksandar Vučić për “aranxhime sigurie jo transparente” në Ballkan, të shoqëruara me zgjerimin e dokumentuar të blerjeve ushtarake të Serbisë, përbëjnë një model që duhet trajtuar hapur, jo privatisht.

Përgjigjja e Đurić-it është elementi më zbulues i gjithë komunikimit. Ai nuk trajtoi përmbajtjen. Vuri në dyshim mënyrën. Sipas tij, Konaković kishte zgjedhur të kritikonte Beogradin “para kamerave, pa argumente apo bazë, por me emocione,” në një lëvizje që ai e quajti pozicionim parazgjedhor. Kanali i duhur, tha ai, është telefoni. Diplomatët seriozë marrin telefonin dhe flasin. Nuk bëjnë beteja para kamerave.

Kjo manovër pasqyron stilin që Milorad Dodik ka përdorur në mënyrë të vazhdueshme që nga deklarata e përbashkët e qershorit 2024 mes Beogradit dhe Banja Lukës. Llogaridhënia publike paraqitet si teatër; kanali i duhur është gjithmonë privat. Në këtë logjikë, ngritja e një shqetësimi sigurie ripërkufizohet si shkelje e etikës diplomatike, ndërsa përmbajtja zhduket. Kostoja e kundërshtimit publik rritet. Korniza e Beogradit, pa u sfiduar në thelb, duket se qëndron.

Kështu funksionojnë pretendimet hegjemone kur mungon fuqia për t’i imponuar: duke e bërë kundërshtimin të duket joserioz.

Dy gjeografi, një doktrinë
Aksioma operon ndryshe në secilin nga konfliktet e pazgjidhura të rajonit. Kosova dhe Bosnja janë dy skajet e të njëjtit instrument.

Në raport me Kosovën, pretendimi “Beogradi si qendër” përdoret kundër shtetësisë. Veprimet sovrane të Prishtinës paraqiten si devijime nga një kanal “i duhur” rajonal që kalon përmes Serbisë. Kjo shihet në marrëdhëniet bilaterale, në bashkëpunimin mbrojtës me Shqipërinë dhe Kroacinë, në pjesëmarrjen në misione ndërkombëtare dhe në kontaktet direkte me Uashingtonin. Kjo logjikë i shndërron aktet sovrane në shqetësime për një rend që Kosova nuk e ka pranuar kurrë.

Në raport me Bosnjën, i njëjti pretendim operon përmes fragmentimit të brendshëm. Beogradi nuk e konteston shtetësinë e Bosnjës. Por e trajton Republikën Srpska si objekt legjitim të interesit politik serb dhe më pas e paraqet menaxhimin e këtij interesi si çështje stabiliteti rajonal. Mekanizmi është më i hollë dhe pikërisht për këtë më i vështirë për t’u kundërshtuar. Pyetja që ngriti Konaković në Antalia, kush vendos nëse pozicioni i sigurisë së Serbisë është problem rajonal, merr përgjigje para se të shtrohet.

Đurić e mbylli ditën me një takim bilateral me ministrin e Jashtëm të Zambisë dhe një referencë ndaj Josip Broz Titos dhe Kenneth Kaundës. Kjo nuk është dekor. Është modeli historik që Serbia po synon: një arkitekturë jo angazhuese ku Beogradi është pika qendrore, që funksionon paralelisht me kornizën transatlantike pa u shkëputur zyrtarisht prej saj. Nuk ka nevojë për shumë mbështetës për të funksionuar. Mjafton të ekzistojë.

Çfarë ka mësuar Europa
Bashkimi Europian ka kaluar dy dekada duke i mësuar Ballkanit se sovraniteti ndahet, nuk grumbullohet, dhe se bashkëpunimi rajonal është kusht për anëtarësim, jo alternativë. Beogradi e ka mësuar këtë dhe e ka mësuar në të kundërt. Fjalori i bashkëpunimit, i përdorur në Antalia, po kthehet në instrument për zhvendosjen e barazisë sovrane nga qendra e rendit rajonal në periferi. Gjuha është europiane. Struktura nuk është.

Ka një mënyrë të drejtpërdrejtë për ta quajtur këtë. Aksioma e Đurić-it është një përpjekje për rishkrimin e rendit rajonal. Ajo synon të zëvendësojë arkitekturën pas vitit 1999: barazinë sovrane si parim organizues dhe ndërmjetësimin europian si mekanizëm normalizimi. Ky rishkrim avancon përmes institucioneve, jo përmes forcës. Dhe është i vështirë për t’u dalluar sepse flet gjuhën e integrimit që kërkon të zëvendësojë.

Pyetja që shtroi Antalia nuk është nëse Beogradi mund ta imponojë këtë aksiomë. Nuk mundet, dhe e di që nuk mundet. Pyetja është nëse Europa do ta vërejë atë që po ndërtohet, përpara se gjuha të zëvendësojë realitetin.

Ngadhnjim Brovina është profesor asistent i shkencave politike në Universitetin për Biznes dhe Teknologji (UBT) në Prishtinë. Kërkimet e tij përqendrohen në marrëdhëniet ndërkombëtare, të drejtën ndërkombëtare, diplomacinë publike, shërbimet e inteligjencës dhe kundërinteligjencës, si dhe në proceset e paqes në Ballkanin Perëndimor, me vëmendje të veçantë te zhvillimi institucional dhe politika e jashtme e Kosovës pas pavarësisë.