Kur viktimat hiqen nga pamja

Ekziston një regjistër forensik për atë që ndodhi në Kosovë më 1999. Varrezat masive u zbuluan, zinxhirët komandues u dokumentuan dhe vendimet gjyqësore u dhanë. Ajo që përpiqet të sfidojë sot korniza e re serbe për krimet e luftës nuk është prova, por kuptimi që lidhet me të.

Kadri Kryeziu

Trupat dolën nga toka në Batajnicë në pranverën e vitit 2001. Tetëqind prej tyre, në një varrezë masive brenda qendrës stërvitore të policisë së Ministrisë së Brendshme serbe, në periferi të Beogradit. Ata ishin transportuar nga Kosova me kamionë frigoriferikë gjatë pranverës së vitit 1999. Njëri prej kamionëve kishte përfunduar në Danub pranë Kladovës. Trupat u nxorën dhe më pas u rivarrosën. Petrovo Selo dha të tjera. Liqeni Perućac edhe më shumë. Vetë Grupi Punues i qeverisë serbe e dokumentoi operacionin. Vendimi i ICTY-së në çështjen Đorđević e përshkroi zinxhirin komandues. Emrat e të vrarëve ndodhen në Librin e Kujtesës së Kosovës, regjistri forensik rast pas rasti që Qendra për të Drejtën Humanitare ka ndërtuar gjatë dy dekadave punë.

Ky është themeli. Gjithçka tjetër është koment mbi të.

Po e shkruaj këtë sepse transmetuesi shtetëror i Beogradit ka prodhuar javën e kaluar një kronikë mbi ndjekjet penale për krime lufte në Kosovë. Kronika ndërtohet mbi të dhëna reale nga zyra e Fondit për të Drejtën Humanitare në Prishtinë: pesëdhjetë raste në vitin 2025, njëqind e pesëdhjetë e katër të pandehur, njëzet e katër aktakuza në mungesë, dhjetë dënime. Të dhënat citohen saktë. Korniza përreth tyre jo.

Ndërtimi ka tre lëvizje. E para është ankesa për monoetnicitet. Të pandehurit në procedurat për krime lufte në Kosovë janë serbë dhe ky fakt paraqitet si provë e paragjykimit prokurorial, jo si përshkrim i faktit se kush i kishte dislokuar forcat në Kosovë gjatë pranverës së vitit 1999. E dyta është futja e një narrative krahasuese të “modelit kroat”, e ofruar nga Savo Štrbac i qendrës dokumentuese Veritas, institucion që ekziston pikërisht për të prodhuar këtë lloj narrative krahasuese në ndjekjet penale post-jugosllave. E treta është ura drejt veriut të Kosovës, e ndërtuar përmes një zëri akademik, ku procedurat për krime lufte futen brenda një narrative më të gjerë për “dhunën shtetërore ndaj pakicës”, bashkë me çështjet e tabelave në cirilik dhe presionet ndaj universiteteve.

Secila prej këtyre lëvizjeve funksionon vetëm nëse të vdekurit mbahen jashtë dhomës.

Prandaj le t’i rikthejmë ata aty.

Afërsisht trembëdhjetë mijë e pesëqind njerëz u vranë në Kosovë mes viteve 1998 dhe 1999. Shumica dërrmuese ishin civilë shqiptarë të Kosovës. Dyzet e katër anëtarë të një familjeje të vetme, Berishët, u vranë në Suharekë më 26 mars 1999, përfshirë fëmijë, brenda picerisë ku ishin grumbulluar me forcë. Trupat u ngarkuan në një kamion. Disa prej tyre u gjetën më vonë në Batajnicë. Në Reçak, në janar 1999, dyzet e pesë civilë shqiptarë u ekzekutuan në një përrua, akt që shkaktoi raportin emergjent të William Walker-it dhe sekuencën diplomatike që çoi drejt Rambujesë. Në Mejë, në fund të prillit 1999, më shumë se treqind burra dhe djem u ndanë nga kolona e refugjatëve dhe u pushkatuan. Në Krushë të Vogël, më shumë se njëqind. Në Izbicë, nëntëdhjetë e tre, të ekzekutuar në një livadh. Lista vazhdon. Dosjet janë voluminoze. Regjistri forensik është i konsoliduar. Vendimet e ICTY-së në çështjet Šainović et al. dhe Đorđević përshkruajnë arkitekturën e përgjegjësisë komanduese nën të cilën këto akte u kryen nga forcat shtetërore serbe që vepronin nën autoritetin e Beogradit.

Shqiptarët nuk u vranë nga marsianët.

Pikërisht këtë fjali kronika e RTS-së përpiqet ta errësojë. Ankesa për “monoetnicitet” është ankesë për profilin etnik të të pandehurve. Profili relevant demografik është profili demografik i viktimave dhe sapo ai rikthehet në pamje, përbërja e dosjeve pushon së qeni misterioze. Fjalia e citueshme e Štrbac-it, se serbët eksportojnë rakí kumbulle ndërsa kroatët eksportojnë gjyqe për krime lufte, është zëvendësimi i artikuluar: etnia e të pandehurve ofrohet si kornizë analitike që etnia e viktimave të mos diskutohet fare. E njëjta logjikë, e aplikuar në Nuremberg, do të prodhonte ankesën se banka e të akuzuarve nuk ishte mjaftueshëm e larmishme.

Katërqind e tridhjetë e katër dosjet për krime lufte që EULEX-i ua transferoi institucioneve të Kosovës në dhjetor 2018 nuk u krijuan nga ndonjë animus etnik brenda sistemit prokurorial të Prishtinës. Ato u krijuan nga ajo që iu bë njerëzve, mbetjet e të cilëve ende identifikohen, njëzet e gjashtë vjet më vonë, në laboratorë që familjet e të zhdukurve i vizitojnë sepse Beogradi nuk ka prodhuar informacionin që do t’u lejonte t’i varrosnin të afërmit e tyre. Ritmi i shtuar i ndjekjeve penale, që kronika e RTS-së e paraqet si tejkalim, është pasojë institucionale e dosjeve që më në fund kanë filluar të lëvizin.

Mekanizmi i gjykimit në mungesë, që komentatori i Beogradit në kronikë e quan “abuzim”, ekziston sepse Beogradi refuzon ekstradimin. Ndryshimi ligjor i vitit 2019 që mundësoi procedurat në mungesë ishte përgjigje ndaj mungesës së bashkëpunimit, jo shkaku i saj. Të kundërshtosh gjykimet në mungesë ndërsa mbron mosbashkëpunimin që i bën ato të domosdoshme do të thotë të kundërshtosh vetë ndjekjen penale, të maskuar me gjuhë procedurale. Kjo është ajo që po bën RTS-ja. Nuk është kritikë ndaj mënyrës si Kosova ndjek penalisht krimet e luftës. Është kundërshtim ndaj vetë faktit që Kosova ndjek penalisht krimet e luftës.

Këtu vlen një sqarim, sepse debati procedural është real. Kundërshtimet e avokatëve mbrojtës ndaj procedurave të caktuara në mungesë meritojnë përgjigje substanciale. Familjet e të zhdukurve në Gjakovë, në Suharekë, në Drenicë kanë interes legjitim për mënyrën se si zhvillohen këto procese, ashtu si edhe të pandehurit dhe përfaqësuesit e tyre. Zyra e Fondit për të Drejtën Humanitare në Prishtinë ka të drejtë kur publikon të dhëna që lejojnë shqyrtim publik dhe debati procedural do të vazhdojë, në Prishtinë dhe në Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, aty ku duhet të vazhdojë. Asgjë prej kësaj nuk është ajo që po bën RTS-ja. Kundërshtimi i Beogradit përdor gjuhën procedurale si mbulesë për një argument tjetër që vepron poshtë saj.

Roli i Veritas-it në furnizimin e këtij argumenti meriton të përmendet drejtpërdrejt. Në praktikë, Veritas funksionon më pak si një organizatë dokumentuese në kuptimin e përgjithshëm dhe më shumë si mjeti institucional për një narrative krahasuese, ku ndjekjet penale ndaj serbëve në gjithë hapësirën post-jugosllave paraqiten si padrejtësi e koordinuar kundër serbëve, me përbërjen etnike të të pandehurve të ofruar si provë, ndërsa veprimet që prodhuan ato krime hiqen nga pamja. Kjo narrativë qarkullon lehtë sepse përshtatet në çdo kontekst. RTS-ja e importon për dosjen e Kosovës. Filialet e Republikës Sërpska e importojnë për dosjen boshnjake. Arkitektura është e njëjtë. Citimi i Štrbac-it është i botueshëm jo sepse bën argument, por sepse dokumenton një argument që po bëhet.

Ekziston një pyetje më e thellë nën ciklin e lajmeve dhe kjo është pyetja që Brukseli do të duhet t’i përgjigjet përfundimisht në diskutimin për Cluster One dhe në dosjen e Kapitullit 23 për rrugën e anëtarësimit të Serbisë. Një shtet që nuk e ka përvetësuar ende të vërtetën dokumentare për atë që forcat e tij bënë në Kosovë gjatë pranverës së vitit 1999, që mban një ekosistem informativ ku Batajnica mbetet e pathënë dhe vendimi Đorđević nuk është fakt i mbyllur por narrativë e kontestuar, që prodhon raportim televiziv funksioni i të cilit është t’i paraqesë të vdekurit sikur nuk kanë vrarës, nuk është shtet që ka përmbushur kriteret e vlerave për anëtarësim. Korniza e “normalizimit” që Bashkimi Evropian ka ndërtuar rreth dialogut Beograd-Prishtinë nuk mund ta mbajë pafundësisht peshën e kësaj mungese. Normalizimi pa përgjegjësi nuk është zgjidhje; është paqëndrueshmëri strukturore.

Ajo që është në diskutim, pra, nuk është debati procedural. The Dispatch do të vazhdojë ta mbulojë atë debat ndërsa zhvillohet në Prishtinë dhe Strasburg. Ajo që është në diskutim është korniza që Beogradi po ofron, përmes RTS-së, Veritas-it dhe komentariatit që e rrethon, ku ndjekja penale e krimeve të luftës të kryera kundër shqiptarëve të Kosovës paraqitet vetë si padrejtësi. Kjo kornizë nuk është perspektivë. Është pastrim i kujtesës, me regjistër dokumentar, metodë dhe rrjet bartësish institucionalë. Zbërthimi i saj është pjesë e arsyes pse ekziston ky publikim.

Të vdekurit janë në tokë. Varrezat janë dokumentuar. Vendimet janë dhënë. Dosjet janë të hapura. Dhe pyetja se kush vrau kë në Kosovë, në pranverën e vitit 1999, ka një përgjigje.