Pyetja që Beogradi refuzon: njohja

Trembëdhjetë vjet pas Brukselit, Serbia kërkon zbatim nga Prishtina, ndërsa shmang angazhimet që e bëjnë normalizimin të mundur.

Blerim Gashi (Prishtinë)

Në përvjetorin e trembëdhjetë të Marrëveshjes së Parë të Brukselit, drejtori i Zyrës për Kosovën në qeverinë serbe, Petar Petkoviç, kërkoi sërish themelimin e Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe si “zemra” e marrëveshjes, duke akuzuar Prishtinën për mungesë vullneti në zbatim. Deklarata nuk përmend Ohërin. Nuk përmend Marrëveshjen Bazë. Nuk përmend Aneksin e Zbatimit. Kjo mungesë është vetë argumenti.

Ajo që Beogradi kërkon prej trembëdhjetë vitesh nuk është një asociacion në kuptimin kushtetues të Kosovës. Një asociacion — siç e përdor Prishtina — është mekanizëm bashkëpunimi brenda rendit juridik. Termi që përdor Beogradi është tjetër: Bashkësi e Komunave Serbe. Kjo është zgjedhje e qëllimshme. Një bashkësi nënkupton entitet politik me identitet të veçantë. Modeli referues është Republika Srpska — me një dallim vendimtar: ajo nuk ka lidhje formale me Serbinë. Struktura që kërkon Beogradi e parashikon pikërisht këtë lidhje. Nuk është e negociueshme. Nuk është refuzim i Prishtinës. Është fakti që Kosova është shtet. Asnjë shtet nuk ndërton brenda vetes një entitet politik të lidhur me një shtet tjetër.

Këtë kufi e ka vendosur Gjykata Kushtetuese më 23 dhjetor 2015. Asociacioni nuk mund të ketë kompetenca ekzekutive. Nuk mund të qëndrojë paralel me qeverinë. Ose ekziston brenda Kushtetutës, ose nuk ekziston fare. Ky vendim është detyrues. Nuk ndryshohet për t’iu përshtatur kërkesave të jashtme. Çdo kërkesë përtej tij është kërkesë që Kosova të pushojë së qeni Kosovë.

Ajo që mungon në deklaratën e përvjetorit është po aq e rëndësishme sa ajo që thuhet. Në vitin 2023, Bashkimi Evropian paraqiti planin më të avancuar të dialogut: planin franko-gjerman, të formalizuar si Marrëveshja Bazë dhe i kompletuar me Aneksin e Zbatimit në Ohër. Kryeministri Kurti e pranoi këtë marrëveshje — një nivel vetëmenaxhimi për komunitetin serb brenda rendit kushtetues të Kosovës. Ai nuk pranoi modelin e Beogradit. As nuk i kërkohet ta pranojë.

Beogradi refuzoi të nënshkruajë dhe nuk ka zbatuar. Presidenti Vuçiç deklaron se Serbia nuk ka nënshkruar asgjë në Ohër dhe se nuk do ta njohë Kosovën. Ndërkohë, Aneksi i Zbatimit kërkon hapa konkretë: moskundërshtim në organizata ndërkombëtare dhe njohje reciproke të dokumenteve dhe simboleve. Këto nuk janë ndërmarrë. Serbia vazhdon ta bllokojë Kosovën aty ku mundet. Korniza e vitit 2023, që sot shpërfillet në deklarata, është marrëveshja që Beogradi ka refuzuar ta pranojë në praktikë.

Modeli është i qëndrueshëm dhe i parashikueshëm. Kosova ka integruar policinë në veri; Serbia nuk ka përshtatur diplomacinë me realitetin e Kosovës si shtet. Kosova ka çmontuar struktura paralele; Serbia ka mbajtur ato që financon. Kosova ka pranuar Ohërin; Serbia ka shmangur nënshkrimin. Çdo hap i Prishtinës është ndjekur nga një lëvizje e re nga Beogradi. Beogradi ka lëvizur vijën çdo herë. Pyetja që do ta zgjidhte këtë proces nuk shtrohet, sepse Beogradi nuk pranon të përgjigjet.

Asimetria është e qartë: Prishtina ka zbatuar; Beogradi ka ndërtuar narrativë.

Kjo nuk është taktikë. Është pozicion. Thelbi është një pyetje: a pranon Serbia Kosovën si palë? Derisa përgjigjja të jetë jo, asnjë lëshim nga Prishtina nuk regjistrohet si i tillë dhe dialogu mbetet pa rezultat.

Kjo është pyetja e njohjes. Jo domosdoshmërisht juridike. Plani franko-gjerman kërkon njohje de facto: moskundërshtim në organizata ndërkombëtare, pranimin e dokumenteve dhe simboleve, dhe trajtim reciprok si entitete të pavarura në praktikë. Ky është minimumi. Është minimumi që Beogradi refuzon.

Pa këtë, nuk ka normalizim. Një Asociacion pa njohje nuk është kompromis. Është transferim i hapësirës institucionale brenda Kosovës te një shtet që mohon ekzistencën e saj. Asnjë shtet nuk e pranon këtë.

Përvjetori që shënohet sot i referohet pjesës që kërkon veprim nga Prishtina. Pjesa që kërkon veprim nga Beogradi mungon, sepse mbetet pa përgjigje. Testi është i thjeshtë: le ta nënshkruajë Serbia Marrëveshjen Bazë që Kosova e ka pranuar. Le të zbatojë Aneksin e Zbatimit. Pastaj të shihet kush e bllokon procesin.

Deri atëherë, dialogu mbetet ai që ka qenë për trembëdhjetë vjet: kërkesë për lëshime pa angazhim dhe për institucione pa njohje. Një proces që nuk i kërkon palës refuzuese të përgjigjet nuk është më dialog. Është administrim i një mosmarrëveshjeje që nuk synon të zgjidhet.

Blerim Gashi është deputet i Kosovës dhe analist politik.